Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν – το παράλληλο σύμπαν

στις

Τη στιγμή που ο συγγραφέας του διάσημου Αρχοντα των Δαχτυλιδιών και του Χόμπιτ υπέγραφε τα συμβόλαια με τα οποία εκχωρούσε τα δικαιώματα των βιβλίων του για την παραγωγή ταινιών και την εκμετάλλευση παράγωγων προϊόντων δεν μπορούσε να φανταστεί ότι γεννιόταν ένας εμπορικός γαλαξίας ο οποίος μερικές δεκαετίες αργότερα θα απέφερε τεράστια κέρδη από τα οποία όμως ελάχιστα θα αποκόμιζαν οι κληρονόμοι του.

 

Ο Τζον Ρόναλντ Ρόουιλ Τόλκιν είναι ο διάσημος Βρετανός συγγραφέας του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών» και ο πιο πολυδιαβασμένος συγγραφέας στον κόσμο. Τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί σε 60 γλώσσες και οι πωλήσεις τους φθανουν τα 150 εκατομμύρια. Οταν ο Τόλκιν πέθανε, ο γιος του, Κρίστοφερ αποφάσισε να αρνηθεί έκτοτε κάθε επαφή με τα μέσα ενημέρωσης.

Από ιδιοτροπία; Οχι. Αλλά ούτε και από αδιαφορία αφού έχει αφιερώσει όλη του τη ζωή στην επεξεργασία του ανέκδοτου έργου του πατέρα του. Η σιωπή του υπερήφανου 87χρονου Κρίστοφερ Τόλκιν οφείλεται στην «πνευματική απελπισία» που νιώθει όπως αποκάλυψε ο ίδιος στη μοναδική συνέντευξη που έδωσε πρόσφατα στη γαλλική Le Monde. Γιατί τα γραπτά του πατέρα του δεν έχουν καμμιά απολύτως σχέση με τα υποπροϊόντα που κυκλοφορούν.

Η άκρατη εμπορευματοποίηση έχει εξαφανίσει κάθε αισθητικό και φιλοσοφικό αντίκτυπο του αρχικού έργου. Μοιάζει μάλιστα σα να έχει δημιουργηθεί ένα παράλληλο σύμπαν γύρω από τα μυθιστορήματα του Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν, τα οποία δεν αναγνωρίζονται καν ειδικά μετά την κυλοφορία των τρομερά επιτυχημένων ταινιών του «Αρχοντα των Δαχτυλιδιών» που γύρισε στη Νέα Ζηλανδία ο σκηνοθέτης Πίτερ Τζάκσον, μεταξύ 2001 και 2003.

Αυτός ο εμπορικός γαλαξίας αξίζει πλέον αρκετά δισεκατομμύρια δολάρια, από τα οποία ελάχιστα πηγαίνουν στους κληρονόμους του Τόλκιν. Κατά ένα περίεργο τρόπο μάλιστα η κατάσταση θυμίζει την πλοκή του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών», όπου όλα αρχίζουν με ένα κληρονομικό πρόβλημα. Ο Φρόντο Μπάγκινς παίρνει από τον γερασμένο  ήρωα Μπίλμπο το περίφημο μαγικό δαχτυλίδι, η κατοχή του οποίου όμως προκαλεί τον φθόνο και το κακό.
Και σήμερα, λίγους μήνες πριν από την επίσημη πρώτη προβολή (αναμένεται στις 12 Δεκεμβρίου) της νέας ταινίας του Πίτερ Τζάκσον, η οποία αυτή τη φορά εμπνέεται από το Χόμπιτ, οι Τόλκιν ετοιμάζονται να αντιμετωπίσουν με όλα τα νόμιμα μέσα τις προκλήσεις και τις υπερβολές της. Εντωμεταξύ αρνήθηκαν να συναντηθούν με τον σκηνοθέτη.

Ολα ξεκίνησαν το 1969 όταν ο συγγραφέας πούλησε τα δικαιώματα για το Χόμπιτ και τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών στην Αμερικανική εταιρεία παραγωγής United Artists έναντι 100.000 λιρών Αγγλίας, ένα ποσό -σημαντικό μεν εκείνη την εποχή, αλλά ασήμαντο με τα σημερινά δεδομένα-, το οποίο θα επέτρεπε στα παιδιά του να πληρώσουν στο μέλλον τους δυσβάστακτους φόρους κληρονομίας.

Εκτός από την Οξφόρδη, όπου ο συγγραφέας δέχτηκε επικριτικά σχόλια ο ενθουσιασμός ήταν μεγάλος. «Η τρέλα Τόλκιν ήταν κάτι ανάλογο με τον Χάρι Πότερ», σημειώνει ο Βενσάν Φερέ καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού ΧΙΙΙ, ο οποίος επιμελήθηκε τη δημοσίευση ενός Λεξικού Τόλκιν [στα γαλλικά], που θα κυκλοφορήσει το φθινόπωρο. Από το 1960 και μετά, «Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών» έγινε σύμβολο της αντικουλτούρας, ιδίως στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η ιστορία μιας ομάδας ανθρώπων που επαναστατούν ενάντια στην καταπίεση, μέσα σε ένα φανταστικό σύμπαν, χρησίμευσε ως πρότυπο για τους αριστερούς φοιτητές, κυρίως στην Πανεπιστημιούπολη του Μπέρκλεϊ, στην Καλιφόρνια. Την εποχή του πολέμου στο Βιετνάμ, ακούγονταν συνθήματα όπως «Ο Γκάνταλφ για Πρόεδρος» (από το όνομα του μάγου στο μυθιστόρημα) ή «Ο Φρόντο ζει!» Εξάλλου τα σατιρικά αυτοκόλλητα που κυκλοφόρησαν κατά τη διάρκεια του δεύτερου πολέμου στο Ιράκ, με τη φράση «Ο Φρόντο απέτυχε, ο Μπους έχει το δαχτυλίδι» αποδεικνύουν ότι δύσκολα πεθαίνει ο θρύλος.

Ελάχιστα δείγματα ενός απίθανου κόσμου

Όταν ο Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν πέθανε, το μεγαλύτερο μέρος του έργου του ήταν αδημοσίευτο και ο Κρίστοφερ Τόλκιν ανέλαβε να φέρει στο φως αυτή την κατακερματισμένη μυθολογία με ένα πολύ ασυνήθιστο τρόπο.  Αρχισε να εργάζεται με φλογερό πάθος πραγματοποιώντας ένα είδος λογοτεχνικής εκταφής.

Το τρίτο από τα τέσσερα παιδιά του Τόλκιν και ο μόνος εν ζωή μαζί με την αδελφή του Πρίσιλα είναι ο πιο ήρεμος άνθρωπος που μπορεί να φανταστεί κανείς. Ενας διαπρεπής Βρετανός με προφορά της upperclass, εγκατεστημένος  από το 1975 στη νότια Γαλλία μαζί με τη σύζυγό του Μπαϊγί και τα δύο παιδιά τους.

Cristopher Tolkien

Ο Κρίστοφερ είναι ο εκτελεστής της διαθήκης του πατέρα του και γενικός διευθυντής της βρετανικής εταιρείας Tolkien Estate, που διαχειρίζεται την περιουσία και διανέμει τα έσοδα από τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας στους κληρονόμους, την Πρίσιλα τον Κρίστοφερ, τα έξι εγγόνια και έντεκα δισέγγονα του Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν. Η Tolkien Estate δεν είναι μεγάλη εταιρεία. Εχει  μόνο τρεις υπαλλήλους και επικουρείται από ένα δικηγορικό γραφείο της Οξφόρδης. Διαθέτει επίσης ένα φιλανθρωπικό κλάδο το «Tolkien Trust», που ασχολείται κυρίως με εκπαιδευτικά και ανθρωπιστικά προγράμματα.

Μια ασυνήθιστη φαντασία

Ο Τζ.Ρ.Ρ.Τόλκιν ήταν καθηγητής στην Οξφόρδη, ένας λαμπρός γλωσσολόγος, ειδικός στα παλιά αγγλικά, προικισμένος με εξαιρετική φαντασία. Το πάθος του για τις γλώσσες, τον οδήγησε να εφεύρει πολλές από αυτές, και στη συνέχεια να δημιούργησει έναν ολόκληρο κόσμο για να τις στεγάσει. Και η λέξη  «κόσμος» σημαίνει όχι μόνο εξιστόρηση, αλλά και ιστορία, γεωγραφία, συνήθειες, δηλαδή ένα ολόκληρο σύμπαν που θα χρησίμευε στη συνέχεια ως υπόβαθρο για τις ιστορίες του.

Το Χόμπιτ δημοσιεύτηκε το 1937, και αμέσως έγινε τόσο δημοφιλές που ο τότε εκδότης του τού ζήτησε επιτακτικά τη συνέχεια. Αρχικά ο Τόλκιν αρνήθηκε αλλά τελικά υπέκυψε στις πιέσεις και άρχισε να γράφει τον Αρχοντα των Δαχτυλιδιών. Εντωμεταξύ είχε σχεδόν τελειώσει μια αφήγηση για τους αρχαιότερους χρόνους του κόσμου του, την οποία αποκάλεσε Το Σιλμαρίλλιον. Οι πιο παλιές αναμνήσεις του Κρίστοφερ Τόλκιν είναι συνδεδεμένες με την ιστορία που του διηγόταν ο πατέρας του. Αλλωστε ο Κρίστοφερ από μικρό παιδί δακτυλογραφούσε και ζωγράφιζε τους χάρτες από τα  σκίτσα που έκανε ο πατέρας του αφού εκείνος δεν μπορούσε να πληρώσει γραμματέα. Ακόμα και όταν έγινε πιλότος της Βασιλικής Πολεμικής Αεροπορίας κάθε εβδομάδα λάβαινε ένα φάκελο με τα νέα επεισόδια του μυθιστορήματος και ένα μεγάλο γράμμα με το οποίο ο πατέρας του ζητούσε οδηγίες.

Μετά το θάνατό του, ο Κρίστοφερ παρέλαβε το αρχείο του Τόλκιν. Χιλιάδες ανέκδοτες σελίδες, αφηγήσεις, παραμύθια, διαλέξεις, ποιήματα περίπου 4.000 στίχων και άπειρα γράμματα, ήταν τοποθετημένα φύρδην μίγδην μέσα σε 70 κιβώτια. Σχεδόν τίποτα δεν ήταν χρονολογημένο ή αριθμημένο. Το κερασάκι στην τούρτα ήταν τα σχεδόν ακαταλαβίστικα χειρόγραφα του συγγραφέα τα οποία στη συνέχεια παραδόθηκαν στην βιβλιοθήκη Bodleian της Οξφόρδης όπου φυλάσσονται.

Ωστόσο, μέσα σ’ αυτό το απίθανο συνονθύλευμα κρυβόταν ένας απίθανος θησαυρός, το Σιλμαρίλλιον, άπειροι θρύλοι και ένα μισοβυθισμένο αρχιπέλαγος, την ύπαρξη του οποίου αγνοούσε ακόμη και ο Κρίστοφερ, ο οποίος παραιτήθηκε χωρίς κανένα δισταγμό από το New College της Οξφόρδης για να αφοσιωθεί στην επεξεργασία του έργου του πατέρα του.

Συναρμολόγησε τα κομμάτια του Σιλμαρίλιον,  το οποίο εκδόθηκε το 1977, εργάστηκε εντατικά επί δεκαοχτώ χρόνια πάνω στην ιστορία της Μέσης Γης, μια τεράστια 12τομη έκδοση που σκιαγραφεί την εξέλιξη του κόσμου του Τόλκιν  και το 2007, δημοσίευσε τα Παιδιά του Χουρίν.

Το βιβλίο πούλησε 500.000 αντίτυπα στα αγγλικά και έχει ήδη μεταφραστεί σε 20 γλώσσες. Παράλληλα, το σύμπαν του Τόλκιν άρχισε να ανεξαρτητοποιείται και να πολλαπλασιάζεται καθώς άρχισε να αναπτύσσεται ένα είδος φανταστικού μυθιστορήματος, διαποτισμένο με τις ιδέες του Τόλκιν. Ο κόσμος του «όπως και τα παραμύθια των αδελφών Γκριμ του προηγούμενου αιώνα, έχει γίνει πλέον μέρος της πνευματικής κληρονομιάς του δυτικού κόσμου», γράφει ο Άγγλος Τόμας Αλαν Σίπι σε ένα δοκίμιο για τον Τόλκιν.

Δημιουργήθηκε επίσης μια τεράστια βιομηχανία κόμικς, παιχνίδιών, video games, ταινιών, ακόμη και progressive rock μουσικής.  Ενέπνευσε τη σειρά Πόλεμος των άστρων του  Τζορτζ Λούκας αλλά και πολλά τραγούδια των Led Zeppelin, όπως το «The Βattle of Evermore». Τη δεκαετία του 2000, το fan fiction κατέκλυσε το διαδίκτυο και ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών μεταμορφώθηκε σε μια αυτόνομη οντότητα, που ζει τη δική της ζωή.

Τίποτα από όλα αυτά δεν ενόχλησε την οικογένεια Τόλκιν μέχρι που ήρθαν οι  ταινίες του Πίτερ Τζάκσον. Μέσα σε τρία χρόνια από την  κυκλοφορία της πρώτης ταινίας, το 2001 πουλήθηκαν 25 εκατομμύρια αντίτυπα του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών – 15 εκατομμύρια στα αγγλικά και 10 εκατομμύρια σε άλλες γλώσσες ενώ στην Αγγλία  οι πωλήσεις αυξήθηκαν κατά 1000%.

Ωστόσο πολύ σύντομα, το όραμα της ταινίας, όπως το συνέλαβαν οι διάσημοι  σχεδιαστές Αλαν Λι και Τζόν Χόου παραλίγο να εξαφανίσει το λογοτεχνικό έργο. Η δική τους εικονογράφιση που έχει εμπνεύσει τα περισσότερα βίντεο γκέιμς πολύ γρήγορα προκάλεσε κάτι σαν επιδημία και το βιβλίο έπαψε να αποτελεί πηγή έμπνευσης για τους συγγραφείς της φανταστικής λογοτεχνίας που πλέον προτιμούσαν τις ταινίες.

Η φρενίτιδα ώθησε τους δικηγόρους της οικογένειας του Τόλκιν  να ξαναρίξουν μια ματιά στο συμβόλαιο και να διεκδικήσουν από την αμερικάνική εταιρεία παραγωγής New Line τα ανάλογα ποσοστά κέρδους. Η υπόθεση πήγε στα δικαστήρια και τελικά οι παραγωγοί πλήρωσαν 7,5% των κερδών τους στην Tolkien Estate, η οποία όμως δεν μπορεί να επέμβει στα σενάρια.

Στην ταινία Χόμπιτ, για παράδειγμα, το κοινό θα ανακαλύψει χαρακτήρες -ειδικά γυναικών- που ο Τόλκιν ποτέ δεν είχε δημιουργήσει. Στην πραγματικότητα οι δικηγόροι της οικογένειας ελάχιστα πράγματα μπορούν να κάνουν πέρα από ακραίες περιπτώσεις – όπως για παράδειγμα, την πρόληψη της χρησιμοποίησης του ονόματος του Κυρίου των Δαχτυλιδιών σε κουλοχέρηδες του Λας Βέγκας, ή σε πάρκα αναψυχής.  Δεν κατάφεραν να αποτρέψουν ένα αμερικανικό καρτούν με τίτλο Άρχοντας των Φασολιών, σταματήσαν όμως τα γυρίσματα της ταινίας.

Τελικά είναι δύσκολο να πει κανείς ποιος έχει κερδίσει τη μάχη ανάμεσα στο σεβασμό για το έργο του συγγραφέα και τη δημοτικότητά του. Ούτε ποιος έχει το δαχτυλίδι. Το μόνο σίγουρο είναι ότι ένα μεγάλο μέρος του έργου του Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν έχει βγει πλέον από τα κιβώτια, χάρη στην αμείωτη επιμονή του γιου του.

Με μια ματιά

Η πορεία του Τζ.Ρ.Ρ. Τόλκιν

Mary Edith και J.R.R. Tolkien



3η Ιανουαρίου 1892:  Γεννιέται στο Μπλουμφοντέιν της Νότιας Αφρικής.

1916: Παντρεύεται τη (μούσα του) Μέρι Ιντιθ και αναχωρεί για τη Γαλλία με τη Βρετανική εξερευνητική δύναμη.

1924: Γεννιέται ο τρίτος γιος του , Κρίστοφερ.

1925: Ανακυρήσσεται καθηγητής της Παλαιάς Αγγλικής Γλώσσας στην Οξφόρδη.

1936: Δημοσιεύεται το δοκίμιό του  «Μπέογουλφ, τα τέρατα και οι κριτικοί.»

1937: Εκδίδεται το Χόμπιτ.

1954-1955: Εκδίδεται ο Αρχοντας  των Δαχτυλιδιών.

1962: Εκδίδεται η ποιητική συλλογή  Οι περιπέτειες του Τομ Μπόμπαντιλ.

2η Σεπτεμβρίου 1973: Πεθαίνει σε ηλικία 81 ετών.

Δημοσιεύτηκε στα Νέα, Σάββατο, 28.07.2012

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s