ilb 2012 – Η λογοτεχνία πετάει το γάντι στην κρίση

στις

Λογοτεχνία VS Αγορές

Στις 4 Σεπτεμβρίου, ένας Κινέζος αντιφρονών, ο συγγραφέας και ποιητής Λιάο Γιβού άνοιξε με την ομιλία του το φετεινό Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας του Βερολίνου, στο οποίο συμμετέχουν επίσης πολλοί διάσημοι συγγραφείς  όπως η Ιζαμπέλ Αλιέντε από τη Χιλή, οι γάλλοι Εμανουέλ Καρέρ, Ζαν Εσενόζ και Ερίκ Εμάνουελ Σμιτ, οι Γερμανοί Χέρτα Μύλερ και Ντουρς Γκρινμπάιν, ο Γαλλοελβετός Βαλέρ Νοβαρινά, ο ΄Ετγκαρ Κέρετ από το Ισραήλ και ο Χα Τζιν από την Κίνα, οι Ρώσοι Βλαντιμίρ Σορόκιν και Μιχαήλ Σίσκιν, και από την Ελλάδα ο κομίστας Τάσος Μαραγκός (Tasmar) και η συγγραφέας παιδικών βιβλίων Μαρία Παπαγιάννη.

Ο Ούλι Σράιμπερ, διευθυντής του Διεθνούς Φεστιβάλ Λογοτεχνίας του Βερολίνου, χαιρετίζει τον Κινέζο συγγραφέα Λιάο Γιβού, (c) Ali Ghandtschi-1

Στην καρδιά της Γερμανίας, λοιπόν, εκεί όπου αυτή τη στιγμή οι πολιτικοί της  χαράσσουν τη σκληρή τους γραμμή, πραγματοποιείται ένα φεστιβάλ που δείχνει την άλλη πλευρά των Γερμανών. To φεστιβάλ  θα κλείσει  μάλιστα στις 16 του μηνός με μια συζήτηση, κατά την οποία  η λογοτεχνία θα βρεθεί αντιμέτωπη με τις  χρηματοπιστωτικές αγορές. Τη συζήτηση συντονίζει ο διευθυντής του φεστιβάλ Ούλριχ Σράιμπερ και θα πάρουν μέρος η ισπανίδα ιντιγκνάδος Πιλάρ Βελάσκο, ο Ιταλός Φλάβιο Σορίγκα, ο Ολλανδός Αντριαν Βαν Ντις και από την Ελλάδα ο Δημοσθένης Κούρτβικ.  Τι σημαίνει όμως η Ευρώπη για τους συγγραφείς σήμερα; Τι είναι διατεθειμένοι να αφήσουν και πόσο έτοιμοι να αναλάβουν τις ευθύνες τους για την ιδέα της Ευρώπης; Και τελικά μπορεί η λογοτεχνία να γίνει ασπίδα προστασίας ενάντια την κρίση;

Οι Νοτιοευρωπαίοι και ειδικά οι Έλληνες χαρακτηριζόμαστε ως τα P.I.G.S., οι αποδιοπομπαίοι, οι απροσάρμοστοι και οι βάρβαροι της Ευρώπης. Ποια είναι η θέση του δικού μας εκπροσώπου;  Ο Δημοσθένης Κούρτοβικ σκοπεύει να υπενθυμίσει  κυρίως στο γερμανικό κοινό τη ρήση του αυστριακού Καρλ Κράους ότι «ένας πολιτισμός πεθαίνει όταν δραπετεύουν από αυτόν οι βάρβαροι.» Λέει ο Έλληνας συγγραφέας: « Χωρίς βεβαίως να παραβλέπω ή να αποσιωπώ τις ευθύνες της Ελλάδας για την κατάσταση στην οποία βρίσκεται η χώρα με όλα τα λάθη, τις παραλείψεις, την κακή οργάνωση και την κακή νοοτροπία που υπήρχε θέλω να τους υπενθυμίσω ότι δεν μπορούν όλοι οι Ευρωπαίοι να γίνουν Δυτικοευρωπαίοι. Η Ευρωπαϊκή ταυτότητα πρέπει να έχει το χαρακτηριστικό της πολλαπλότητας των πολιτισμών.  Με την έννοια των αγορών εμείς οι Έλληνες αντιπροσωπεύουμε τους βαρβάρους της Ευρώπης με τα καλά μας και τα κακά μας. Αλλά πρέπει να ληφθεί υπ’οψη από τα ευρωπαϊκά κέντρα ότι και αυτό το στοιχείο, το βάρβαρο, το απείθαρχο, το απροσάρμοστο χρειάζεται. Οσο για το αν μπορεί να γίνει ασπίδα προστασίας, δεν νομίζω ότι η λογοτεχνία μπορεί να μας προστατεύσει πράγματι από τον Αρμαγεδώνα των αγορών. Είναι βέβαιο  ότι θα υπάρξουν λογοτέχνες που θα στραφούν στην αγορά αδιαφορώντας για όλα αλλά πιστεύω ότι οι αυθεντικοί καλλιτέχνες εκφράζουν τον περίγυρό τους οπότε και η κρίση μπορεί να είναι θετική.  Μπορεί πάντως να θεωρηθεί ασπίδα με την έννοια ότι η λογοτεχνία δημιουργεί συνείδηση.  Είναι ο κατ’έξοχήν τομέας της τέχνης ο οποίος δημιουργεί συνείδηση και η συνομιλία μεταξύ διαφορετικών λογοτεχνιών της Ευρώπης συμβάλλει όσο τίποτε άλλο σε αυτό.»

Μέρες και νύχτες ανάγνωσης

Το πολιτικό περιεχόμενο και το κριτήριο της ποιοτικής λογοτεχνίας είναι τα χαρακτηριστικά στοιχεία του ετήσιου διεθνούς φεστιβάλ λογοτεχνίας που πραγματοποιείται φέτος για δωδέκατη χρονιά στο Βερολίνο.

Εκτός από την εναρκτήρια ομιλία, ο Κινέζος αντικαθεστωτικός συγγραφέας Λιάο Γιβού, εξόριστος εδώ και ένα χρόνο στη Γερμανία, ο οποίος τιμήθηκε πρόσφατα με το Βραβείο Ειρήνης των Γερμανών Βιβλιοπωλών, μία από τις σημαντικότερες λογοτεχνικές διακρίσεις της χώρας, ήταν επίσης ο εμπνευστής μιας έκθεσης με τίτλο «Ορατές και αόρατες φυλακές» που παρουσιάζεται στο Βερολίνο παράλληλα με το φεστιβάλ και η οποία περιλαμβάνει έργα δικά του καθώς και των Αι Γουέι Γουέι, Λιου Ξιά, Μενγκ Χουάνγκ και Τσέρινγκ Ντόρτζι.

Κατά την εναρκτήρια ομιλία του, ο Λιάο Γιβού υπενθύμισε στους 700 ακροατές του, τους 50 Θιβετιανούς που αυτοπυρπολήθηκαν για την ελευθερία. (c) Ali Ghandtschi

Δεν είναι η πρώτη φορά που το περιεχόμενο του σχετικά νεαρού φεστιβάλ είναι καθαρά πολιτικό. Ανέκαθεν το ilb, όπως εν συντομία συνηθίζεται να λέγεται το διεθνές φεστιβάλ   λογοτεχνίας του Βερολίνου είχε σαφείς  πολιτικές θέσεις.  Συγκρίνοντάς το μάλιστα, με την έκθεση βιβλίου της  Φρανκφούρτης, η γερμανική εφημερίδα Die Zeit το χαρακτήρισε «πιο αληθινό, πιο ωραίο» και εντέλει «καλύτερο» αφού δεν περιλαμβάνει εμπορικές συμφωνίες. Πράγματι είναι ένα φεστιβάλ αφιερωμένο αποκλειστικά στην ποίηση και στις λογοτεχνίες του κόσμου οι οποίες  πρωταγωνιστούν σε όλες  τις κύριες και παράλληλες εκδηλώσεις του. Και το μοναδικό κριτήριο με το οποίο ο διευθυντής Ούλριχ Σράιμπερ και οι σύμβουλοί του επιλέγουν τους συγγραφείς οι οποίοι παρουσιάζονται κάθε χρόνο είναι η ποιότητα του έργου τους.

Μια ποιότητα που υπονοεί την  άρρητη πλην όμως αυτονόητη δήλωση ότι η καλή λογοτεχνία  έχει ευθύνη απέναντι την ανθρωπότητα και  πολιτική συνείδηση με την καλύτερη έννοια του όρου.  Αυτή η ποιότητα δεν κρύβεται μόνο στα φόρα των πολιτικών συζητήσεων που πραγματοποιούνται στα πλαίσια του φεστιβάλ ή στους  εναρκτήριους λόγους με ηθικό περιεχόμενο ομιλητών όπως ο Ααρον Απελφελντ, ο Ντέιβιντ Γκρόσμαν, ο Κάρλος Φουέντες και η γοητευτική Ινδή ακτιβίστρια Αρουντάτι Ρόι , οι οποίοι είχαν ανοίξει στο παρελθόν το φεστιβάλ αλλά και σε κάθε ποίημα και σε κάθε λογοτεχνικό κείμενο το οποίο επιλέγεται να διαβαστεί και στο οποίο «κατοικεί»  η πιθανότητα να μας κάνει καλύτερους ανθρώπους. «Οι γυναίκες είναι πιο πολιτισμένες από τους άνδρες, όχι μόνο γιατί διαβάζουν πολύ περισσότερα μυθιστορήματα από ότι οι άνδρες… Οι αναγνώστριες  είναι η κορυφή του πολιτισμού γιατί μέσω της ανάγνωσης μαθαίνουν να βλέπουν τον κόσμο μέσα από τα μάτια άλλων» υποστήριξε κατά την εναρκτήρια ομιλία της το 2008 η πολυβραβευμένη Καναδή μυθιστοριογράφος Νάνσυ Χιούστον.

«Είμαι πανευτυχής που ο Λιάο Γιβού βρίσκεται ανάμεσά μας και όχι σε κάποια φυλακή της χώρας του» δήλωσε η Χέρτα Μύλερ, (c) ilb

Στο ilb έχουν εμφανιστεί μέχρι σήμερα εκατοντάδες συγγραφείς και ανάμεσά τους κορυφαία ονόματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας και της ποίησης. Νομπελίστες όπως ο Ιάπωνας Κενζαμπούρο Όε (βραβεύτηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας το 1994), η Νοτιοαφρικανή ακτιβίστρια Ναντίν Γκόρντιμερ (Νόμπελ Λογοτεχνίας 1991),  η βρετανίδα Ντόρις Λέσινγκ (βραβεύτηκε το 2007) και ο Περουβιανός Μάριο Βάργκας Λιόσα, ένας από τους σημαντικότερους μυθιστοριογράφους και δοκιμιογράφους της Λατινικής Αμερικής (βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας 2010) αλλά και πολυβραβευμένοι ποιητές όπως ο Κορεάτης Κο Ουν (υποψήφιος για Νόμπελ το 2002 και το 2004) και η -μάλλον άγνωστη στη χώρα μας- Δανέζα Ινγκερ Κρίστενσεν, για την οποία η Zeit είχε αποφανθεί το 2003 πως «δύσκολα θα έβρισκε κανείς πιο αγαπητό και διάσημο ξενόγλωσσο ποιητή».

Στο φεστιβάλ εξάλλου έχουν συμβεί αξέχαστα στιγμιότυπα όπως τότε που  η Τζέιν Μπίρκιν ψιθύρισε στίχους σε ανάμνηση του συντρόφου της Σερζ Γκενζμπούργκ, η σκωτσέζα Α.Λ. Κένεντι χλεύασε προκλητικά τον εαυτό της αυτο- αποκαλούμενη  «λεσβία εργολάβος κηδειών»  και ο Πορτογάλος Αντόνιο Λόμπο Αντούνες -ο οποίος έχει εκπροσωπήσει πολλές φορές τη χώρα του στη Σουηδική Ακαδημία ως υποψήφιος για το Νόμπελ Λογοτεχνίας- τραγούδησε ένα  «μέτα-αποικιακό χορικό της ενοχής», ο Καναδός συγγραφέας  του «Αγγλου Ασθενή» Μάικλ Οντάτζε απλά μουρμούριζε για ώρα ένα «χμμμμ» και ο Τσακ Πόλανικ είπε στους ακροατές του ότι «βρίσκει το κάπνισμα, κατά κάποιο τρόπο, πνευματικό».

Οι πιο συναρπαστικές στιγμές του  ilb όμως είναι όταν συμβαίνει να παρουσιάζονται στο κοινό μελλοντικά αστέρια της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Στο παρελθόν  έχουν εμφανιστεί νέοι συγγραφείς τότε ακόμη άγνωστοι στο πλατύ κοινό,  όπως ο Ιρλανδός Κόλουμ Μακ Καν, ο βόσνιος Αλεξάνταρ Χέμον, η βρετανίδα με καταγωγή από το Μπαγκλαντές Μόνικα Άλι, η Πακιστανή Καμίλα Σάμσι, ο αραβο-ισραηλινός Σαγιέντ Κασούα, οι Αμερικανοί Τζόναθαν Σάφραν Φόερ, Τζόσουα Φέρις, Τζόναθαμ Λέδεμ, Φρανκ Μακ Κορτ και η Νικόλ Κράους,  ο Ιάπωνας Καζούο Ισιγκούρο, ο Αυστραλός Πίτερ Κάρεϊ  και η φινλανδή Σοφι Οξάνεν. Το φεστιβάλ του Βερολίνου εξάλλου έχει την πολυτέλεια να προσκαλεί νέους και άγνωστους δημιουργούς από όλο τον κόσμο κάτι που δεν μπορούν να κάνουν με ανάλογη ευκολία άλλα φεστιβάλ.

183 συγγραφείς από 58 χώρες φιλοξεί φέτος το ilb στο πρόγραμμα «Λογοτεχνίες του κόσμου» . Μεταξύ άλλων  θα εμφανιστούν η Χέρτα Μύλερ, η Ιζαμπέλ Αλιέντε, ο Ιρανός Αμίρ Χασλάν Τσέχελταν, ο Αμερικανοκινέζος Χα Τζιν, ο Ούγγρος Πέτερ Νάντας, ο Ινδός Κιράν Ναγκάρκαρ, η Κολομβιανή Λάουρα Ρεστρέπο, ο γάλλος Ερίκ Εμανουέλ Σμιτ, η Κορεάτισσα Κυουνγκ-σουκ Σιν και ο Κενυάτης Εντζιτζι γουα Θιονγκό.

Για την υποδοχή τους διοργανώθηκε  μάλιστα για πρώτη φορά μια ιδιαίτερη εκδήλωση.  Μία ώρα πριν από την επίσημη έναρξη του φεστιβάλ, ολόκληρη η πόλη μετατράπηκε σε ένα απέραντο αναγνωστήριο. Στο μετρό, στον υπόγειο, μπροστά από τα σπίτια τους, σε πάρκα, στην Ούντερ ντεν Λίντεν και σε πολλά άλλα μέρη,  Βερολινέζοι διάβασαν πρόζα και ποίηση σε διάφορες γλώσσες, αφού προηγουμένως είχαν δηλώσει στους διοργανωτές, τα στοιχεία τους, τον τίτλο του βιβλίου που είχαν επιλέξει, τον συγγραφέα και τον χώρο όπου επρόκειτο να γίνει η ανάγνωση.  Σκοπός του ilb ήταν να βραβευτεί η πιο ευφάνταστη τοποθεσία. Ενας από τους πρώτους αναγνώστες ήταν και ο διάσημος Αμερικανός θεατράνθρωπος Μπομπ Γουίλσον. Ο Γουίλσον, ο οποίος τέλος Οκτωβρίου θα ανεβάσει στο Εθνικό Θέατρο την Οδύσσεια στα ελληνικά σε συνεργασία με το το Piccolo Theatro του Μιλάνου, στις 4 Σεπτεμβρίου στην κατάμεστη αίθουσα του Haus der Berliner Festspiele διάβασε αποσπάσματα από το έργο του «Ο Άϊνστάιν στην παραλία» και ποιήματα του Κρίστοφερ Νόουλς .

Ο Μπομπ Γουίλσον διαβάζει αποσπάσματα από τον «Αϊνστάιν στην παραλία», c) Ali Ghandtschi-1

Τέλος στο πρόγραμμα η «Ευρώπη σήμερα» θα παρουσιαστούν κείμενα τα οποία γράφτηκαν ειδικά για το φεστιβάλ από 40 συγγραφείς διαφόρων γενεών από την Ευρώπη και το εξωτερικό. Με δοκίμια, ποίηση και πρόζα, ολόκληρη την ερχόμενη εβδομάδα θα εκφραστούν  σκέψεις, προβληματισμοί και προσδοκίες για το ανήκειν, την πτώση των τειχών, τους μύθους της Ευρώπης, τις ελπίδες και τις απογοητεύσεις πολλών ετών, για τα ευρωπαϊκα σύνορα, τη σχέση πολιτικής και χρηματοπιστωτικών αγορών, αλλά και για το πώς βλέπουν την Ευρώπη σήμερα κάποιοι συγγραφείς από άλλες χώρες.

Απόσπασμα

από το κείμενο του Μιχαήλ Σίσκιν για την Ευρώπη με τίτλο:

«Τοκ, τοκ, ποιος μένει στο Τερεμόκ;»

(c) AR

«Ολοι οι Ρώσοι ξέρουν το παραμύθι του «Τερεμόκ» από παιδιά. Το Τερεμόκ είναι ένα μικρό, άνετο σπιτάκι μέσα στο δάσος, στο οποίο ζουν ζώα. Ερχεται για παράδειγμα ο βάτραχος Κουάκ, χτυπάει την πόρτα και λέει: «Τοκ-τοκ! Ποιος μένει στο Τερεμόκ; Αφήστε με να μπω κι εγώ, να μείνω μαζί σας!» Τον αφήνουν και όλοι περνάνε καλά. Ερχεται ο τυφλοπόντικας, έρχεται και ο κόκορας Κικιρίκι, για όλους υπάρχει χώρος στο σπιτάκι. Μετά, έρχεται και η αρκούδα. Αλλά πώς τελειώνει το παραμύθι θα σας το διηγηθώ αργότερα.

Η Ευρώπη μοιάζει πολύ με αυτό το σπιτάκι των ζώων. Είναι άνετο και ωραίο, όλοι θέλουν να μπουν μέσα. Και τα πράγματα αρχίζουν μεν να στενεύουν αλλά είναι πολιτικά ορθά. Κάπου κάπου οι γείτονες τσακώνονται για τα χρέη αλλά ως γνωστόν οι καυγάδες ανανεώνουν την αγάπη. Τα ζώα της Ευρώπης εξάλλου το ξέρουν καλά: Οι Γερμανοί έχουν πολλά χρήματα που φτάνουν για όλους. Με λίγα λόγια στο σπιτάκι όλοι γνωρίζονται καλά μεταξύ τους. Αραγε και με την αρκούδα; Επιτέλους ζουν στο ίδιο δάσος… Ομως αυτή η αρκούδα έχει μια ψυχή αινιγματική. Κανείς δεν ξέρει τι μηχανεύεται. Και πώς μυρίζει…»

Δημοσιεύτηκε στο Βιβλιοδρόμιο στα ΝΕΑ του Σαββάτου, 08.09.2012

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s