Le Corbusier, Λατρεία και διασυρμός

στις

Σε σχέση με τις εκτενείς δημοσιεύσεις του, τα κτίρια που κατασκεύασε είναι μάλλον λίγα. Πενήντα χρόνια όμως μετά το θάνατό του, ο ιδιοφυής αρχιτέκτονας της νεωτερικότητας συνεχίζει να συναρπάζει και ταυτόχρονα να προκαλεί διαμάχες. 

(c) Paul Almasy/Corbis

Ο Σαρλ Εντουάρ Ζανερέ ή Λε Κορμπυζιέ, όπως προτιμούσε να λέγεται ο μεγαλύτερος αρχιτέκτονας του 20ου αιώνα, πέθανε από καρδιακή προσβολή ενώ κολυμπούσε.  Οι κληρονόμοι του, οι κάτοικοι της Cité radieuse στη Μασσαλία, οι προσκυνητές στο παρεκκλήσι της Ρονσά, οι μοναχοί της μονής Τουρέτ αλλά και οι μελετητές του έργου του το οποίο συνεχίζει να είναι η βίβλος για νεώτερους αρχιτέκτονες,  είναι μάλλον αμέτρητοι.

Cité radieuse, Μασσαλία

Αρκεί μάλιστα να παρακολουθήσει κάποιος τη λειτουργία στο Ρονσά, που απέχει 25 χλμ από το Μπελφόρ, για να διαπιστώσει ότι ο Κορμπύ εξακολουθεί να είναι ολοζώντανος.  Στο παρεκκλήσι της Νοτρ Νταμ ντι Ο, λοιπόν, που θεωρείται ένα από τα αριστουργήματα εκκλησιαστικής αρχιτεκτονικής του 20ου αιώνα καταφθάνουν πιστοί και επισκέπτες από όλο τον κόσμο ακόμη και από τη μακρυνή Αυστραλία  για να προσκυνήσουν, άλλοι την Παναγία και άλλοι τον ΛεΚορμπυζιέ. Υπάρχει μάλιστα ένας λαός που εκπροσωπείται συστηματικά. Αν και δεν είναι καθολικοί, τουλάχιστον τρεις ή τέσσερις Γιαπωνέζοι έρχονται καθημερινά στο Ρονσά, σύμφωνα με τον υπεύθυνο της εκκλησίας. Φθάνουν στο σταθμό του Μπελφόρ με το τρένο, παίρνουν ταξί που τους περιμένει απ’έξω όσο κρατάει η επίσκεψή τους στην εκκλησία και ξαναφεύγουν για το Παρίσι.

Το παρεκκλήσι Notre dame du Haut στο Ronchamp ολοκληρώθηκε το 1954

Σύμφωνα με τον Ρέντζο Πιάνο το παρεκκλήσιο της Ρονσά είναι «ένα από τα πιο όμορφα μέρη διαλογισμού στον κόσμο».  Ακόμη και οι επικριτές του Λε Κορμπυζιέ καταθέτουν τα όπλα μπροστά στο κορυφαίο του έργο. ΄Ενα καθολικό εκκλησάκι εμπνευσμένο από έναν αγνωστικιστή αρχιτέκτονα προτεσταντικής εκπαίδευσης ο οποίος έβαλε στην άκρη κάθε δογματισμό και αφέθηκε να το σχεδιάσει με απόλυτη ελευθερία και πλοηγό την εσωτερικότητά του. Μοναδικός περιορισμός του ήταν ο αριθμός των διακοσίων πιστών που παρακολουθούν τη λειτουργία της Κυριακής στο εσωτερικό του ναού και  οι δύο χιλιάδες στον περίβολο κατά τη διάρκεια του προσκυνήματος.

Παραδίδοντάς το στον Αρχιεπίσκοπο της Μπεζανσόν στις αρχές του καλοκαιριού του 1955 ο Λε Κορμπυζιέ το χαρακτήρισε έργο «δύσκολο, σχολαστικό, σκληρό, τραχύ, δυνατό ως προς τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν ​​αλλά ευαίσθητο και ζωντανό χάρη στις απόλυτες αναλογίες του ανείπωτου χώρου». Πράγματι ο Λε Κορμπυζιέ έπλασε ένα κτίριο – γλυπτό από εμφανές μπετόν, όπου το παιχνίδι μεταξύ φωτός και σκιάς παίζει σημαντικό ρόλο στην υποβλητική ατμόσφαιρα του χώρου ενώ εξίσου σημαντική θεωρείται η αξιοποίηση της ακουστικής του τόπου.

Πρόσφατα ένα νέο κτίριο δια χειρός Ρέντσο Πιάνο ήρθε να προστεθεί στον περίβολο της  Νοτρ Νταμ ντι Ο.  Είναι ένα μικρό μοναστήρι με καταλύματα για τις καλόγριες της μονής Κλαρ. Ανακατασκευάστηκε επίσης  ο χώρος υποδοχής των επισκεπτών. Ο Πιάνο χρησιμοποίησε την κλίση του εδάφους και με μικρές τομές ανέπτυξε τους χώρους της μονής με τις παράπλευρες αίθουσες υποδοχής, τα κελιά και τα γραφεία προσφέροντας ένα ήσυχο οικοδόμημα, ανοικτό στο τοπίο που επιτρέπει στο φως να πλημμυρίζει το εσωτερικό του. Η παρέμβαση όμως προκάλεσε μεγάλες αντιδράσεις.

Το Ιδρυμα Λε Κορμπυζιέ -το οποίο επεμβαίνει όποτε κρίνει ότι βλάπτεται το έργο του αρχιτέκτονα-  αντέδρασε έντονα θεωρώντας ότι το νέο κτίριο βρίσκεται πολύ κοντά στην εκκλησία και ζήτησε ανεπιτυχώς από το Υπουργείου Πολιτισμού την παύση του έργου. Η διοίκηση της εκκλησίας, όμως, αλλά και διάσημοι αρχιτέκτονες από όλο τον κόσμο τάχθηκαν υπέρ της αρχιτεκτονικής λύσης του Ρέντσο Πιάνο. Το έργο που κόστισε 12 εκ ευρώ (μέρος του οποίο πληρώθηκε από το Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος), ολοκληρώθηκε πέρσι και μετά τα εγκαίνιά του τα πράγματα ησύχασαν.

Οι λόγοι ήταν προφανώς και οικονομικοί. Το Ιδρυμα δεν μπορούσε να αντέξει τα έξοδα της συντήρησης με μόνο έσοδο τα εισιτήρια έστω και αν οι επισκέπτες της εκκλησίας ξεπερνούν τους 80.000 το χρόνο αφού απαγορεύει τη χρήση της για άλλους  σκοπούς –γυρίσματα ταινιών, διαφημιστικά, γάμους, σκόρπισμα στάχτης  κλπ. Μόνη εξαίρεση έγινε για μια ταινία του Ντάνι Μπόιλ με τον Βενσάν Κασέλ. Τα γυρίσματα μιας σεκάνς τριών λεπτών όπου το παρεκκλήσι δεν αναγνωρίζεται καν στοίχισαν 8.000 ευρώ.

Ενα μνημείο κατοικίσιμο

Ομως, υπάρχουν κι άλλα θέματα «κακοποίησης» του έργου του Λε Κορμπυζιέ για τα οποία πρέπει να μεριμνά το Ιδρυμα, το οποίο είναι ο μοναδικός κληρονόμος του και στεγάζεται σε δύο ενοποιημένες κατοικίες που είχαν κατασκευαστεί από τον μετρ στην καρδιά του 16ου διαμέρισματος του Παρισιού, η μία για τον εξάδελφό του Ζανερέ (για να αγοραστεί χρειάστηκε να πωληθεί ένας πίνακας του Πικάσο που είχε στην κατοχή του ο αρχιτέκτονας) και η άλλη για τον βιομήχανο Ραούλ Λα Ρος.

Ozon III, (1962) Γλυπτό από μαόνι

Σύμφωνα με τη διαθήκη που συντάχθηκε το 1960, το Ιδρυμα ορίζεται ως οντότητα διοικητική αλλά και πνευματική με σκοπό «τη συνέχιση των προσπαθειών μιας ολόκληρης ζωής». Ο Λε Κορμπυζιέ άφησε 500.000 έγγραφα, 38.000 χάρτες, 6.000 σχέδια, καθώς και έργα ζωγραφικής, γλυπτά, ταξιδιωτικές σημειώσεις, φωτογραφίες, βιβλία. Ποτέ δεν σταμάτησε να αρχειοθεί το μέλλον του. Σα να ήθελε να διατηρήσει όλα τα ίχνη της δουλειάς του με την απόλυτη επίγνωση ότι μια μέρα όλα αυτά θα ήταν σημαντικά. Και άρχισε πολύ νωρίς δημοσιεύοντας το πρώτο τόμο με το πλήρες έργο του το 1929, σε ηλικία 42 ετών.

Με τον αδελφό του Αλμπέρ Ζανερέ και τη μητέρα τους το 1959 στη βίλα Le Lac όπου γιόρτασαν τα εκατοστά γενέθλιά της

Στο Ιδρυμα ανήκει επίσης το παρισινό διαμέρισμα του αρχιτέκτονα στην οδό Ναζεσέ –ε- Κολί και η βίλα Λε Λακ που είχε χτίσει για τους γονείς του κοντά στο Βεβέ της Ελβετίας. Ωστόσο, τα έσοδά του είναι ελάχιστα. Εκτός από τις πωλήσεις ταπισερί και τα πνευματικά δικαιώματα για την αναπαραγωγή φωτογραφιών σε βιβλία, αυτοχρηματοδοτείται κυρίως από τα δικαιώματα (36% επί της τιμής) των επίπλων του Κορμπύ που παράγει κατ’ αποκλειστικότητα από το 1964 η ιταλική εταιρεία Cassina.

Η επιτυχία της συλλογής  LC η οποία περιλαμβάνει άνετες πολυθρόνες, καρέκλες, σκαμπό και γραφεία συνεχίζεται αμείωτη, παρ’όλα αυτά υπάρχει πρόβλημα το οποίο, σύμφωνα με τον διευθυντή της εταιρείας Τζιανλούκα Αρμέντο,  έγκειται «στις απομιμήσεις ειδικά τώρα πια που το Ιντερνετ ενισχύει την πειρατεία».

Σκέπασμα φρεατίου από την ινδική πόλη Τσαντιγκάρ, το οποίο πουλήθηκε από τον οίκο Christie’s έναντι $21.600

Το όνομα Le Corbusier είναι ένα εμπορικό σήμα το οποίο προστατεύεται σε πολλές χώρες. Υπάρχουν πολλές συγκρούσεις για το αν κάτι είναι πλαστό ή όχι, ενώ μερικές φορές τα πράγματα αγριεύουν ακόμη περισσότερο όπως στην περίπτωση της ινδικής πόλης Τσαντιγκάρ, την οποία ο Λε Κορμπυζιέ θεωρούσε ως το «επιστέγασμα της δουλειάς του».  Για την κατασκευή της εργάστηκε μαζί με τον ξάδερφό του Πιερ Ζανερέ και μια διεθνή ομάδα αρχιτεκτόνων, από το 1950 μέχρι τον θάνατό του. Ηταν ένα εξαιρετικά φιλόδοξο και επιτυχημένο πείραμα αστικού σχεδιασμού και η πρώτη πόλη της Ινδίας με πολεοδομική και αρχιτεκτονική αντιμετώπιση με οργανωμένους χώρους πρασίνου η οποία όμως έχει αρχίσει να λεηλατείται και πολλά από τα αντικείμενα της δημόσιας περιουσίας, ξύλινα παγκάκια, φωτιστικά δρόμων από μπετόν, ακόμη και  καπάκια φρεατίων καταλήγουν να πωλούνται από διεθνείς εμπόρους έργων τέχνης και οίκους δημοπρασιών σε τιμές πολύ υψηλές.

Το Chandigarh Legislative Assembly building, ήταν ένα από τα πολλά κτίρια που σχεδιάστηκαν από τον Le Corbusier και τους συνεργάτες του για τη νέα ινδική πόλη που επρόκειτο να γίνει πρωτεύουσα των επαρχιών Παντζάμπ και Χαργιάνα. (c) Jophn Macdougall/AFP

Στη διάρκεια του βίου του, ο Λε Κορμπυζιέ πέρναγε τα πρωϊνά του ζωγραφίζοντας. Και μέχρι το 1928 υπέγραφε τα έργα του ως Ζανερέ. Ο Μισέλ Ζλοτόφσκι, διευθυντής γκαλερί στην οδό ντε Σεν, και βασικός έμπορος έργων του  Le Corbusier στο Παρίσι υπολογίζει ότι υπάρχουν περίπου 450 πίνακες, 8 τοιχογραφίες, 350 prints, 40 ταπισερί, 50 γλυπτά, 7000 έργα σε χαρτί και μερικές εκατοντάδες κολάζ, τα οποία σπάνια εμφανίζονται σε αίθουσιες δημοπρασιών.

Κυβιστικοί αγωγοί

Πριν από τρία χρόνια, ο Ζλοτόφσκι αγόρασε από τον οίκο Κρίστι΄ς έναντι 700.000 ευρώ ένα πίνακα με έναν ταύρο ύψους 2 μέτρων, τον οποίο πούλησε στη συνέχεια σε έναν πολύ μεγάλο συλλέκτη. Το 1987 όλα τα μουσεία του κόσμου ήθελαν να κάνουν επετειακές εκθέσεις για τα εκατό χρόνια από την γέννησή του. Στη συνέχεια ξεχάστηκε, όμως το 1915 όταν θα συμπληρωθούν πενήντα χρόνια από το θάνατό του προβλέπεται ότι θα γίνει «έκρηξη».

«The child is there», έργο του 1961

Ηδη έχουν αναγγελθεί εκθέσεις που αρχίζουν φέτος το φθινόπωρο στη Μόσχα, για να  συνεχιστούν στην Αγία Πετρούπολη, στη Στοκχόλμη, τη Ρώμη, τη Μασσαλία και το Μουσείο μοντέρνας τέχνης της Νέας Υόρκης πριν από την αποθέωση του μοντερνιστή καλλιτέχνη στο Κέντρο Πομπιντού το 2015.  Εντωμεταξύ, ένας μεγάλος διεθνής έμπορος έργων τέχνης (Landau Fine Art) εγκατεστημένος στον Καναδά  παρουσιάζει σε όλες τις φουάρ έργα του Λε Κορμπυζιέ  σε τιμές εξωφρενικές, τα λάδια του για παράδειγμα κυμαίνονται από 2-4 εκ δολλάρια.

Το σπίτι όπου είχε και το ατελιέ του ο ζωγράφος Αμεντέ Οζανφάν, έργο του Λε Κορμπυζιέ

Ο Λε Κορμπυζιέ, ξεκίνησε να γίνει χαράκτης διακοσμήσεων σε ρολόγια τσέπης κατέληξε όμως αρχιτέκτονας, πολεοδόμος, ζωγράφος, γλύπτης και σχεδιαστής επίπλων. Εγραψε μαζί με τον ζωγράφο Αμεντέ Οζανφάν το μανιφέστο «Μετά τον κυβισμό» και ανέπτυξε τις θεωρίες του για μια νέα μοντέρνα αρχιτεκτονική και πολεοδομία με άρθρα του στο περιοδικό L’Esprit Nouveau και στα 38 βιβλία που εξέδωσε.

Ο » λευκός οίκος» που κατασκεύασε ο Le Corbusier για τους γονείς του στο ελβετικό χωριό La Chaux-de-Fonds

Δεν σπούδασε αρχιτεκτονική. «Την εκπαίδευσή μου εγώ την πήρα μέσα από τα ταξίδια μου και τα μουσεία που επισκεπτόμουν. Στη συνέχεια πήγα να εργαστώ. Ανοιξα ένα γραφείο και πήρα τις πρώτες μου αναθέσεις. Και έτσι έγινα αρχιτέκτονας χωρίς να διαβάσω ούτε ένα αρχιτεκτονικό βιβλίο, χωρίς ποτέ να έχω σπουδάσει αρχιτεκτονική, χωρίς ποτέ να έχω σπουδάσει τους επτά ρυθμούς της αρχιτεκτονικής» έχει πει σε συνέντευξή του που παραχώρησε στο αμερικανικό περιοδικό Modulus ένα μήνα πριν πεθάνει.

Το αίθριο της βίλας Savoye, στα περίχωρα του Παρισιού

Κατασκεύασε κατοικίες στις οποίες εφάρμοσε τα πέντε αξιώματα της αρχιτεκτονικής του (πιλοτή, επίπεδη οροφή, ελεύθερη κάτοψη, οριζόντιο παράθυρο, ελεύθερη πρόσοψη) αλλά και εκκλησίες, μοναστήρια, και πέντε οικιστικές ενότητες – «κάθετα χωριά», δηλαδή πολυκατοικίες γιγαντιαίων διαστάσεων με διαμερίσματα-μεζονέτες,  αλλά και παιδικούς σταθμούς, ξενοδοχεία, μαγαζιά, βιβλιοθήκη, αίθουσα προβολών ακόμη και γυμναστήριο στην ταράτσα, στη Μασσαλία (όπου βρίσκεται και η πιο διάσημη), τη Νάντ, στο Φερμινί, στην κοινότητα του Μπριγιέ αλλά και στο Βερολίνο.  Οι πολυκατοικίες του στεγάζουν χιλιάδες ανθρώπους και σε αντίθεση με τα εκλεπτυσμένα λευκά κτίρια της προπολεμικής περιόδου είναι από άγριο εμφανές μπετόν, βαμένες με έντονα βασικά χρώματα.

Weißenhofsiedlung, οικιστική μονάδα του Λε Κορμπυζιέ που χτίστηκε το 1927 στη Στουτγάρδη ως δείγμα της μοντέρνας αρχιτεκτονικής

Ο Λε Κορμπυζιέ έχει επηρεάσει τις νεώτερες γενιές των αρχιτεκτόνων, έχει όμως επίσης κατηγορηθεί για πολιτικό οπορτουνισμό. Το 1931 βρέθηκε στη Μόσχα προσπαθώντας να αναλάβει τη μελέτη του Παλατιού των Σοβιέτ και μια δεκαετία αργότερα κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου συνεργάστηκε με το καθεστώς του Βισύ.  Υπήρξε συμπαθών των Ακροδεξιών, φιλοναζιστής και έχει κατηγορηθεί για αντισημιτισμό.

Μodulor

«Ήταν και παραμένει ένας αποδιοπομπαίος τράγος ο οποίος έχει αναλάβει την ευθύνη για κάθε αστική νεωτερικότητα ακόμη και την πιο δογματική» λέει στη Monde ο αρχιτέκτονας Μαρκ Μιμράμ, ενώ ο Φρεντερίκ Εντελμάν παλιός κριτικός αρχιτεκτονικής της γαλλικής εφημερίδας αν και γοητευμένος από το έργο του ιδιοφυή αρχιτέκτονα δεν θεωρεί  λιγότερο «καταστροφικές» τις συνέπειες του δογματισμού του και του πολεοδομικού σχεδιασμού του. Γιατί μπορεί ο Λε Κορμπυζιέ να μην είναι υπεύθυνος για τη δημιουργία των μεγαλουπόλεων είναι όμως ένας από τους μεγάλους εμπνευστές τους.

Η μονή la Tourette

Ποιος άλλος αρχιτέκτονας όμως αποχαιρετίστηκε με τόσες τιμές όπως αυτός; Το φέρετρο με τη σωρό του Λε Κορμπυζιέ έμεινε μια νύχτα στη εκκλησία της μονής Λα Τουρέτ –ακόμη ένα από τα διάσημα έργα του-  περιστοιχισμένο από Δομινικανούς μοναχούς. Εκτοτε όμως η ποιότητα της σιωπής στο μοναστήρι δεν είναι πια η ίδια. Σε αντίθεση με το παρελθόν, όταν οι επισκέπτες του μοναστηριού ήταν μόνον πιστοί, σήμερα τα κελιά κλειδώνονται. Και κάθε φορά που το κλειδί γυρίζει στην κλειδαριά, ο ήχος του ακούγεται παντού, ειδικά τη νύχτα. Το πρόβλημα είναι το κλειδι…, όπως γράφει ο Πιερ Ασουλίν στη γαλλική Μοντ.

Ακουαρέλα του Le Corbusier από το ταξίδι του στην Αθήνα, το 1911

ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ

1887.  Γέννηση του Σαρλ Εντουάρ Ζανερέ Γκρι στη Λα Σο ντε Φον, στο ελβετικό καντόνι Νεσατέλ

1902. Σπουδές στη Σχολή Εφαρμοσμένων Τεχνών

1907-1911. Ταξίδια μύησης στην Ευρώπη και την Ανατολή

1912. Κατασκευάζει τη βίλα Ζανερέ – Περέ, τη λεγόμενη και «Λευκό Οίκο», για τους γονείς του στη Λα Σο ντε Φον

1917. Εγκαθίσταται στο Παρίσι

1920. Υιοθετεί το ψευδώνυμο Λε Κορμπυζιέ, παραλλάσσοντας ελαφρά το επίθετο του προπάπου του από την πλευρά της μητέρας του που λεγόταν Λε Κορμπεζιέ

1925. Παρουσιάζει το πολεοδομικό σχέδιο Plan Voisin για το Παρίσι

1928 – 1931. Κατασκεβάζει τη βίλα Σαβουά στο Πουασί

1930. Ζητάει τη γαλλική υπηκοότητα

1940. Με υπουργική απόφαση, εξουσιοδοτείται να χτίζει μαζί με άλλους δύο, «χωρίς δίπλωμα»

1945. Επινοεί την αρχιτεκτονική ένοια του Modulor (από τις λέξεις module και nombre d’or) μία κλίμακα αναλογιών η οποία βασίζεται στη χρυσή τομή.

1945 – 1952. Υλοποιεί τη «Cité radieuse», την πρώτη οικιστική μονάδα του, μια γιγαντιαία εργατική πολυκατοικία στη Μασαλία.

1965. Πνίγεται μετά από καρδιακή προσβολή καθώς κολυμπάει μπροστά από την καμπάνα του στο Ροκεμπρύν-καπ-Μαρτάν.

Δημοσιεύτηκε στα Νέα του Σαββάτου, 15.09.2012

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s