Η Γκερνίκα και η εποχή της

στις

Με τη συμπλήρωση των 75 χρόνων από τη δημιουργία της, δύο σημαντικές εκθέσεις αναλύουν την Γκερνίκα, έναν από τους διασημότερους πίνακες του εικοστού αιώνα,  τοποθετώντας τη ανάμεσα στο έργο του καλλιτέχνη και την εποχή του.

Στις 26 Απριλίου 1937, άντρες, γυναίκες και παιδιά συνωστιζόντουσαν στη λαϊκή αγορά της Βασκικής πόλης Γκερνίκα για τα ψώνια της ημέρας. Ξαφνικά ο ουρανός γέμισε αεροπλάνα. Αδειασαν τις βόμβες τους και έφυγαν. Ηταν είκοσι γερμανικά αεροπλάνα σταλμένα από τον Χίτλερ και 3 ιταλικά από τον Μουσολίνι για να βοηθήσουν τον Φράνκο. Σύμφωνα με τις πρώτες ανακοινώσεις το αποτέλεσμα ήταν περισσότεροι από1500 νεκροί, 1000 τραυματίες και το 70% των κτιρίων της μικρής αγροτικής πόλης των 6.000 κατοίκων, ολοσχερώς κατεστραμμένο. Ο κόσμος συγκλονίστηκε από το έγκλημα. Πέντε μέρες αργότερα, την Πρωτομαγιά του 1937, ο Πάμπλο Πικάσο άρχισε να συνθέτει στη σοφίτα της Rue des Grands Augustins 7 στο Παρίσι, τον περίφημο πίνακά του με θέμα την Γκερνίκα.  Το έργο τού είχε ανατεθεί από τη δημοκρατική κυβέρνηση της Ισπανίας για να εκτεθεί τον Ιούλιο της ίδιας χρονιάς στο ισπανικό περίπτερο της Διεθνούς Έκθεσης του Παρισιού.

Ο αγώνας των δημοκρατικών εναντίον των φασιστών απεδείχθη τελικά μάταιος. Στις 28 Μαρτίου 1939, οι δημοκρατικοί σήκωσαν λευκή σημαία στη Μαδρίτη και ο Φράνκο ανέλαβε τη διοίκηση της πόλης. Εντωμεταξύ η Γκερνίκα είχε ήδη φυγαδευτεί στη Νέα Υόρκη όπου φιλοξενήθηκε στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης για να επαναπατριστεί στις 10 Σεπτεμβρίου 1981, μετά τον θάνατο του Φράνκο, σύμφωνα με την επιθυμία του ζωγράφου. Αρχικά εκτέθηκε στο Μουσείο Πράδο, και από το 1992 φυλάσσεται ευλαβικά στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης Ρέινα Σοφία της Μαδρίτης.

Ο πίνακας, ο οποίος εξακολουθεί να είναι το σύμβολο της φρίκης του πολέμου, της δυστυχίας και της ανοησίας της καταστροφής, θεωρείται ένας από τους καλύτερα τεκμηριωμένους στην ιστορία της ζωγραφικής όχι μόνο επειδή ο καλλιτέχνης έκανε πολλά σκίτσα, αλλά και γιατί η Ντόρα Μάαρ, φωτογράφος και ερωμένη του εκείνη την εποχή, τράβηξε φωτογραφίες σε όλα τα στάδια της δημιουργίας του.

Φέτος, 75 χρόνια μετά την καταστροφή της Γκερνίκα και τη δημιουργία του εμβληματικού έργου του μεγάλου ζωγράφου, δύο σημαντικές εκθέσεις, η μία στο Μουσείο Γκούγκενχάιμ της Νέας Υόρκης και η άλλη στο Μουσείο Ρέινα Σοφία στη Μαδρίτη, ανέλαβαν να τιμήσουν τη ζωή και το νόημά της μέσα από διαφορετική οπτική γωνία η κάθε μία. Και οι δύο περιστρέφονται  γύρω από την Γκερνίκα, καμία από τις δύο όμως δεν ασχολείται ακριβώς με την περίφημη ζωγραφική του Πικάσο. Η μεν πρώτη, «Πικάσο, μαύρο και λευκό», εξερευνά τη χρήση του μαύρου και του λευκού, κατά τη διάρκεια της καριέρας του ζωγράφου, ενώ η δεύτερη με τίτλο «Συνάντηση με τη δεκαετία του 1930» αναφέρεται στην ταραγμένη εποχή κατά τη διάρκεια της οποίας παρήγαγε το έργο του.

Το Γκούγκενχαϊμ ανακάλυψε μια πτυχή στο έργο του Πικάσο, η οποία δεν είχε φωτιστεί μέχρι στιγμής. «Οι περισσότεροι συνδέουν τους ασπρόμαυρους πίνακές του με τα χρόνια του πολέμου, στην πραγματικότητα όμως είχε αρχίσει ήδη από το 1905 να πειραματίζεται με το μαύρο και το λευκό, και δεν σταμάτησε ποτέ» υποστηρίζει η Κάρμεν Χιμένεθ, υπεύθυνη του Μουσείου για την τέχνη του 20ου αιώνα, και επιμελήτρια της νέας έκθεσης που περιλαμβάνει 118 έργα τα οποία ο Πικάσο ζωγράφισε από το 1904 μέχρι το 1972, δηλαδή σε όλη τη διάρκεια της καριέρας του. Σκηνές μελαγχολικές και λυπητερές που αποκαλύπτουν την πραγματική οδύνη και την φρίκη του πολέμου, αλλά και ολόκληρη η περίοδος του κυβισμού, νεκρές φύσεις, πορτρέτα, μελέτες άλλων καλλιτεχνών από την εποχή νεοκλασικισμού μέχρι και τις απαλές σκιές που χρησιμοποίησε στις «Κυρίες των τιμών» (Las Meninas), τη δική του εκδοχή για το έργο του Βελάσκεθ, σκηνές ερωτικές που συνέχιζε να ζωγραφίζει μέχρι το τέλος της ζωής του αλλά και πολλά γλυπτά. «Όταν ήθελε να ζωγραφίσει κάτι σπουδαίο, ο Πικάσο το έκανε ασπρόμαυρο» υποστηρίζει η Χιμένεθ που λέει επίσης ότι πολλά από αυτά «έμειναν στην ιδιωτική του συλλογή, χωρίς ποτέ να τα έχει δει κανείς. Ο Πικάσο κρατούσε για τον εαυτό του τους αγαπημένους του πίνακες, πράγμα που σημαίνει ότι αυτά τα έργα σε μαύρο και λευκό είχαν ξεχωριστή σημασία για τον ίδιο».

Ο Πικάσο συνήθιζε να δουλεύει τη νύχτα και αντιλαμβανόταν το φως και τις σκιές με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο, που θυμίζει ίσως περισσότερο τη φωτογραφία. Μ φορά είπε στον Μπρασάι: «Το νυχτερινό φως που έχω είναι καταπληκτικό, αν και προτιμώ το φυσικό φως. Θα πρέπει να έρθεις ένα βράδυ να το δεις. Ένα φως που καθώς πέφτει πάνω σε ένα αντικείμενο το αναδεικνύει και παράλληλα η σκιά του προβάλλεται  στον καμβά. Θα το βρεις στις περισσότερες νεκρές φύσεις μου τις οποίες ζωγραφίζω κάθε βράδυ»

Στην έκθεση του Γκούγκενχαϊμ, η γλυπτική παίζει επίσης σημαντικό ρόλο, καθώς ο Πικάσο επέλεγε το λευκό για πολλά από τα γλυπτά του, ειδικά για τα γυναικεία κεφάλια. Κατά κάποιον τρόπο το άσπρο – μαύρο ήταν γι’αυτόν ένα παιχνίδι αντιθέσεων όπως και το αρσενικό – θηλυκό.

«Αν δεν ξέρεις τι χρώμα να χρησιμοποιήσεις, διάλεξε το μαύρο» είχε πει κάποτε σε μια συνέντευξή του. Και η ανάμειξη μαύρου και λευκού έδωσε περισσότερες ευκαιρίες στη ζωγραφική του.  Σύμφωνα με μία έρευνα ο ζωγράφος  από τη Μάλαγα χρησιμοποιούσε μέχρι και πεντακόσιες αποχρώσεις του γκρι. «Είναι ένα χρώμα πολύ ισπανικό που το ανακάλυψε ο Μανέτ στη ζωγραφική του Βελάσκεθ, όταν επισκέφθηκε το Μουσείο του Πράδο το 1865. Και ο Πικάσο το διέσωσε μετά τον Θουρμπαράν, τον Ελ Γκρέκο, τον Βελάσκεθ και τον Γκόγια» διευκρινίζει η Κάρμεν Χιμένεθ.

Ανάμεσα στα πιο σημαντικά έργα που εκτίθενται στη Νέα Υόρκη είναι η «Σιδερώστρα» (1904), η «Κολυμβήτρια» (1934), «Το οστεοφυλάκιο» (1944-1945) και η «Κουζίνα» (1948). Ωστόσο το εμβληματικό ασπρόμαυρο έργο του Πικάσο, απουσιάζει.

Η αριστουργηματική Γκερνίκα του είναι άχρονη. Αν και σαφώς εμπνευσμένη από τον Ισπανικό εμφύλιο πόλεμο, παραπέμπει στα δεινά κάθε πολέμου – θα μπορούσε δηλαδή να τοποθετηθεί στη Συρία σήμερα ή σε οποιοδήποτε μέρος του κόσμου αύριο. Η «Συνάντηση με τη δεκαετία του 1930» του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης Ρέινα Σοφία  της Μαδρίτης περιστρέφεται γύρω από αυτή.

Και ενώ τα υπόλοιπα ασπρόμαυρα έργα του Πικάσο βοηθάνε να κατανοήσουμε καλύτερα τη Γκερνίκα, η έκθεση της Μαδρίτης ερευνά τις συνθήκες που οδήγησαν στη δημιουργία της. «Η δεκαετία του 1930 υπήρξε μια από τις πιο σημαντικές όταν μιλάμε για την εξέλιξη της μοντέρνας τέχνης. Όχι μόνο επειδή κατά τη διάρκεια της αναδύθηκαν πολλοί «ισμοί» της πρωτοπορίας, η αφαίρεση, ο ρεαλισμός, ο σουρεαλισμός … αλλά και για τα πολιτικά γεγονότα που συνέβησαν τότε», εξηγεί στην εφημερίδα Ελ Παίς,  η διευθύντρια της έκθεσης Τζορντάνα Μέντελσον. «Στην ιστορίες της τέχνης που έχουν ειπωθεί έκτοτε χάθηκε κάτι από την οπτική της σημασίας που είχε η ισπανική τέχνη εκείνα τα χρόνια. Σε αυτή την έκθεση προσπαθήσαμε να πάμε πέρα ​​από εκείνη τη δεκαετία, χωρίς να προσπαθήσουμε να απλοποιήσουμε, ή να διευκολύνουμε το «μαλάκωμα» μιας εποχής που ήταν πολύ δύσκολη και περίπλοκη. Στο επίπεδο της τέχνης, της πολιτικής και τη διάρθρωσης των σχέσεων μεταξύ των χωρών. Και θεωρούμε τη Γκερνίκα, όχι μόνο ως ένα έργο αριστοτεχνικό, το οποίο βεβαίως είναι, αλλά και ως μέρος μιας ιστορίας με πολλές διαφορετικές συνιστώσες που μπορούν να εξεταστούν.»

Εξάλλου, στην έκθεση προβάλλονται ταινίες, οι οποίες εισάγουν τον επισκέπτη στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής. «Είναι μια εποχή, που θυμίζει πολύ αυτό που συμβαίνει σήμερα» λέει Μέντελσον «και νομίζω ότι  γι’αυτό το λόγο το Μουσείο επέλεξε να κάνει αυτή τη φιλόδοξη έκθεση παρ’όλους τους οικονομικούς περιορισμούς, μένοντας σταθερά στην ιδέα ότι ένας καλλιτέχνης δεν είναι απομονωμένος από τη ζωή και όσα συμβαίνουν γύρω του»

Η έκθεση καταλαμβάνει δύο ορόφους του μουσείου, έκτασης περίπου 2.000 τετραγωνικών μέτρων. Και η Γκερνίκα  βρίσκεται στο  κέντρο όχι ως έργο μεμονωμένο  αλλά σε σχέση με ό,τι συνέβη στην Ισπανία στις αρχές της δεκαετίας του τριάντα, στην Ισπανία της Δημοκρατίας και του πολέμου. Εκτός από πίνακες ζωγραφικής και γλυπτά εκτίθενται επίσης εικονογραφήσεις, διαφημίσεις, αφίσες, σχέδια, φωτογραφίες και φίλμ της εποχής, ενώ ένα μέρος της είναι αφιερωμένο στον εκλεκτικισμό. Επιπλέον, εκτός από έργα του Πικάσο φιλοξενεί έργα σύγχρονών του καλλιτεχνών όπως οι, Μπέκμαν, Μοντριάν, Μαντίνσκι, Τανγκί, Μαν Ρέι, Μιρό, Σικέιρος, Τόρες-Γκαρθία, Ράινχαρντ, Μοχόλι-Νάγκι, Καλντερ, Κλέε, Ρεμέδιος Βάρο, Νταλί, Φερνάν Λεζέρ, ΛεΚορμπιζιέ και Αντρέ Μασόν.

Στο μέσο όλων αυτών, η Γκερνίκα συνεχίζει να επιβάλλει με δύναμη το μήνυμά της. Και όσο περισσότερες εξηγήσεις δίνονται, τόσο πιο ανεξιχνίαστο είναι το μυστήριο και η σαφής προειδοποίηση για τη φρίκη της βίας.

Ινφο

  • Γκούγκενχαϊμ, Νέα Υόρκη, «Picasso, black andwhite»,                     5 Οκτωβρίου 2012 -23 Ιαν 2013.
  • Museo Reina Sofía, Μαδρίτη, «Encuentro con los años 30»,         2 Οκτωβρίου 2012 – 7 Ιανουαρίου 2013.
Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s