ΜΕΡΙΛΙΝ ΓΙΑΛΟΜ – Η σύζυγος πέθανε! Ζήτω η σύζυγος!

στις

Η Μέριλιν Γιάλομ αναπροσδιορίζει τον ρόλο της γυναίκας στον γάμο

Είναι άραγε η σύζυγος είδος προς εξαφάνιση; Η Μέριλιν Γιάλομ κάνει το ερώτημα τίτλο της εισαγωγής της στο βιβλίο της «Ιστορία της Συζύγου» (κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Αγρα http://www.agra.gr/) και το απαντάει με νέα ερωτήματα τα οποία προκύπτουν μοιραία στην εποχή μας, εποχή της πολυμορφικής οικογένειας. «Πώς φτάσαμε σε τούτη την προβληματική στιγμή της ιστορίας της συζύγου»,  «Ποια θα είναι η «σύζυγος» σ’έναν γκέυ ή λεσβιακό γάμο; Μπορεί ο όρος «η σύζυγος» να έχει νόημα σε μία ένωση όπου δεν υπάρχει βιολογική διαφορά μεταξύ των συντρόφων; ΄Η «η σύζυγος» θα επιζήσει ως μία κοινωνική και ψυχολογική κατασκευή υπονοώντας παραδοσιακές γυναικείες ποιότητες, όπως για παράδειγμα τη γλυκύτητα, τη συμμόρφωση, τη φροντίδα και τη συναισθηματικότητα» αναρωτιέται η συγγραφέας που έγινε γνωστή στο ελληνικό κοινό με την «Ιστορία του γυναικείου στήθους», τη «Γέννηση της βασίλισσας του σκακιού», την «Εποχή των καταιγίδων: Η Γαλλική Επανάσταση στη μνήμη των γυναικών – Αριστοκράτισσες, αστές και χωρικές αφηγούνται» και τα «Αμερικανικά νεκροταφεία – 400 χρόνια ιστορίας μέσα από τα κοιμητήρια και τους τόπους ταφής» με φωτογραφίες του γιου της Ράιντ Γιάλομ.

Αναμφίβολα, όπως δείχνουν σύγχρονες στατιστικές και ψυχο-κοινωνιολογικές μελέτες, τις τελευταίες δεκαετίες η έννοια του γάμου και των οικογενειακών δεσμών στις δυτικές κοινωνίες έχει αλλάξει, έστω και με διαφοροποιήσεις και αριθμητικές διακυμάνσεις από τόπο σε τόπο. Τα διαζύγια αυξάνονται, οι «πάτσγουερκ» οικογένειες, που δημιουργούνται με «κομμάτια» προηγούμενων γάμων αυξάνονται επίσης, όπως και οι μονογονεϊκές οικογένειες αλλά και τα ζευγάρια ομόφυλων που υιοθετούν παιδιά. Και όλα αυτά είναι αποδεκτά από ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας αν εξαιρέσουμε συντηρητικές φωνές πολιτικών και θρησκευτικών ηγετών ανά τον κόσμο που υποστηρίζουν ότι έτσι «χαλάει η παράδοση». Ακόμα και στη χώρα μας πλέον οι πιο προωθημένοι στην κλίμακα της κοινωνικής αλλαγής   μιλάνε για συντρόφους και δεν χρησιμοποιούν τη λέξη σύζυγος, η οποία έχει «την ίδια ρίζα με τη λέξη σύζευξη και φέρνει στο νου την εικόνα δύο ανθρώπων οι οποίοι, ακριβώς όπως τα βόδια ή τα άλογα στο χωράφι, είναι αναγκασμένοι να κινούνται μαζί, χωρίς τη δυνατότητα αυτονόμησης και διαφοροποίησης» όπως λέει η ψυχολόγος Χάρις Κατάκη συγγραφέας της πολύ σημαντικής για τα ελληνικά δεδομένα μελέτης «Οι τρεις ταυτότητες της ελληνικής οικογένειας».

Σύζυγος εδώ και 58 χρόνια του καθηγητή ψυχιατρικής, ψυχοθεραπευτή και συγγραφέα Ιρβιν Γιάλομ και μητέρα τεσσάρων παιδιών, η Μέριλιν δεν είναι βεβαίως μια γυναίκα που θα έμενε στη σκιά του διάσημου άντρα της. Ξέρει επίσης καλά ότι για να κρατήσεις το γάμο σου τόσα χρόνια θέλει κότσια.

Πανεπιστημιακός και η ίδια, καθηγήτρια γαλλικών αρχικά και στη συνέχεια διευθύντρια σπουδών για τις Γυναίκες και το Φύλο στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ, λάτρης του Προυστ και οπαδός της Σιμόν ντε Μποβουάρ, η Αμερικανίδα φεμινίστρια δεν απορρίπτει τον γάμο. Εγραψε μάλιστα την Ιστορία της Συζύγου με την πεποίθηση ότι εξαλοκουθεί να είναι «καλό πράγμα» να έχει κανείς μια σύζυγο και επίσης ότι είναι καλό για μια γυναίκα να είναι σύζυγος – υπό κάποιες προϋποθέσεις, οι οποίες περιλαμβάνουν «σχετική ισότητα μεταξύ των συζύγων, αμοιβαίο σεβασμό και αγάπη» αλλά και «επαρκή έσοδα -προσωπικά και κοινωνικά- για να μπορεί να καλύψει κανείς τις συνεχιζόμενες υλικές ανάγκες του, συμπεριλαμβανομένης της εκπαίδευσης και των ιατρικών υπηρεσιών».

Επίσης, αν και δεν αγνοεί τη βία μέσα στο γάμο, η πολυμαθής συγγραφέας αναφέρεται ελάχιστα σε αυτή καθώς έχει επιλέξει να αναπτύξει την Ιστορία της βασικά γύρω από τους άξονες της επιλογής, του έρωτα και της ισότητας μεταξύ των συζύγων, «ποιότητες που εκτιμούμε σήμερα πάρα πολύ», όπως λέει, οι οποίες -αν και δεν ήταν άγνωστες- συνήθως δεν χαρακτήριζαν γάμους προηγούμενων εποχών.

Στην ουσία, η Ιστορία της Συζύγου είναι μια μελέτη της νομοθεσίας, των θρησκευτικών μεθόδων, των κοινωνικών εθίμων, των οικονομικών διευθετήσεων και της πολιτικής συνειδητότητας που επηρέασαν γενιές και γενιές συζύγων και η οποία καλύπτει μία χρονική περίοδο τριών χιλιάδων ετών. Η Γιάλομ την αφηγείται με έναν τρόπο συναρπαστικό υφαίνοντας στοιχεία τα οποία θα μπορούσαν να είναι ανιαρά μαζί με εκτενή αποσπάσματα από ημερολόγια, απομνημονεύματα και επιστολές απλών γυναικών, που ρίχνουν φως στη συζυγική ζωή ανά τους αιώνες. Μας θυμίζει επίσης ιστορίες συζύγων που έχουν αγαπηθεί πολύ, από την Εύα, τη Σάρα και την Πηνελόπη μέχρι τη Χιλλαρυ Κλίντον, επί των ημερών μας.

 ΑΠΟ ΤΟ ΥΠΟΖΥΓΙΟ ΣΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΤΩΡΑ ΣΤΗ ΔΕΣΜΕΥΣΗ

 Επιλογή, έρωτας, ισότητα: αυτούς τους άξονες διαλέγει η Μέριλιν Γιάλομ και όχι τη βία για τη μελέτη της γύρω απότη σύζυγο, διότι αυτές οι ποιότητες που σπάνια χαρακτήριζαν γάμους προηγούμενων εποχών είναι εκείνες που περισσότερο εκτιμούμε σήμερα.

 Αν η Μέριλιν Γιάλομ έγραφε την Ιστορία της συζύγου σήμερα και όχι το 2001 που κυκλοφόρησε το βιβλίο της στην Αμερική, είναι πολύ πιθανό ότι εκτός από την ιστορία της Χίλλαρυ και του Μπιλ Κλίντον θα αναφερόταν επίσης τόσο στην ιστορία της Μισέλ και του Μπαράκ Ομπάμα, όσο και της Αν Σενκλερ και του Ντομινίκ Στρος Καν -του ερωτύλου σοσιαλιστή πολιτικού, επικεφαλής του ΔΝΤ και παρ’ολίγον Προέδρου της Γαλλίας, ο οποίος με τα επαναλαμβανόμενα σεξουαλικά σκάνδαλά του κατέστρεψε γάμο και καριέρα- αφού και οι τρεις αυτές επιτυχημένες επαγγελματικά γυναίκες αποτελούν επίσης πρότυπα συζύγων της εποχής μας.

Αναφερόμενη στη Χίλλαρυ και τον Μπιλ Κλίντον, η Μέριλιν Γιάλομ γράφει: «Αντίστοιχα με τις σαπουνόπερες της δεκαετίας του 1990, η δική τους ήταν ένα δραματικό έπος που αφορούσε τις φιλοδοξίες δύο ανθρώπων με επαγγελματική σταδιοδρομία, τον γάμο, την απιστία, τη συγχώρεση και την αγάπη» γράφει η Μέριλιν Γιάλομ στις «νύξεις» της για τον ρόλο της «νέας συζύγου» που κυοφορείται εδώ και χρόνια με τρόπο σίγουρα επώδυνο για τις γυναίκες: «Το 1992, η Αμερική δεν ήταν έτοιμη για τη Hillary Rodham Clinton. Μετά τη Νάνσυ Ρέηγκαν και την Μπάρμπαρα Μπους, γυναίκες που ενσάρκωσαν την παραδοσιακή σύζυγο με απαράμιλλο τρόπο, η δικηγόρος πρώτη κυρία, ισότιμη με τον σύζυγό της, ήταν απλώς πολύ απειλητική για μεγάλο μέρος του αμερικανικού κοινού. Αντιμετώπιζαν τις πολιτικές της δραστηριότητες με καχυποψία και αισθάνθηκαν δικαιωμένοι όταν το πρόγραμμα περίθαλψης που πρότεινε, κατατροπώθηκε. Στη διάρκεια της πρώτης προεδρικής θητείας του Κλίντον, η Χίλλαρυ άλλαζε συνεχώς τη στρατηγική της και την κόμμωσή της προκειμένου να κερδίσει τη δημόσια αποδοχή. Αλλά ό,τι κι αν έκανε, υπήρχαν πολυάριθμοι Αμερικανοί που δεν έκρυβαν την απέχθεια που αισθάνονταν για εκείνη.

Ολα αυτά, βεβαίως, άλλαξαν όταν έγινε μια πληγωμένη σύζυγος. Καθώς οι χυδαίες λεπτομέρειες της συζυγικής απιστίας του Προέδρου Κλίντον με την Monica Lewinsky έγιναν καθημερινό θέμα στα μέσα μαζικής επικοινωνίας, και η Χίλλαρυ διατήρησε την αξιοπρέπειά της παρά τα όσα συνέβαιναν, η δημοτικότητά της στον αμερικάνικό λαό ανέβηκε στα ύψη. Εγινε η γυναίκα που «στάθηκε στον άνδρα της», μία σύζυγος με την οποία οι άλλες Αμερικανίδες μπορούσαν να ταυτιστούν».

Η Ιστορία της Συζύγου αναφέρεται διεξοδικά στις «συγκλονιστικές αλλαγές που συνέβησαν στη διάρκεια του δεύτερου μισού του 20ου αιώνα και έφεραν τη σεξουαλική επανάσταση». Παρατίθενται επίσης πολλά στοιχεία για τη σεξουαλικότητα, την αντισύλληψη και την άμβλωση στην Αμερική ενώ η συγγραφέας δεν παραλείπει να γυρίσει προς τα πίσω και να περιγράψει τις γυναίκες της βικτωριανής περιόδου. Κάνει επίσης παραπομπές στην ιστορία του Γυναικείου Ζητήματος και στον φεμινισμό έτσι όπως εξελίχθηκε στην Ευρώπη και την Αμερική, ενώ δεν λείπουν οι αναφορές στην λογοτεχνία και το θέατρο, και στις ηρωϊδες που δημιούργησαν αγαπημένοι της ευρωπαίοι πεζογράφοι και δραματουργοί.

Η Νόρα του Ιψεν, η «κούκλα – σύζυγος» και πριν από το γάμο της, «κούκλα – παιδί» του πατέρα της που προσπαθεί να απελευθερωθεί από το «κουκλόσπιτο», η «Indiana» της Γεωργίας Σάνδη, έργο που περιγράφει τη φυγή μιας γυναίκας από τον βάναυσο σύζυγό της, οι «Αναμνήσεις των μικροπαντρεμένων γυναικών» του Μπαλζάκ, οι «μοιχαλίδες» σύζυγοι «Κυρία Μποβαρύ» του Φλωμπέρ και «Αννα Καρένινα» του Τολστόι, η «Τες των ντ’ ‘Αρμπενβιλ» του Τόμας Χάρντι και πολλοί άλλοι κλασικοί χαρακτήρες της λογοτεχνίας παρελαύνουν από τις σελίδες της Γιάλομ υπογραμμίζοντας την προβληματική φύση των συζυγικών σχέσεων.

Στην πραγματικότητα η Ιστορία της Συζύγου ξεκινάει πολύ πριν με τις συζύγους της βιβλικής, της αρχαίας ελληνικής και της ρωμαϊκής περιόδου, διότι «οι θρησκευτικές, νομικές και κοινωνικές συνήθειες αυτών των αρχαίων πολιτισμών προσέφεραν το περίγραμμα του μελλοντικού τρόπου αντιμετώπισης των έγγαμων γυναικών στη Δύση». Πριν αφήσει τον αρχαίο κόσμο η Γιάλομ ρίχνει επίσης μια σύντομη ματιά στην  ομοφυλοφιλία και στην ανεκτικότητα της εποχής, αναφέρεται μάλιστα στους γάμους του Νέρωνα ο οποίος εκτός από τις τρεις συζύγους του, την Οκταβία, την Ποππαία και την Στατιλία Μεσσαλίνα, έφτασε να παντρευτεί με δημόσιες τελετές και δύο άνδρες, τον Σπόρο και κατόπιν τον απελεύθερο Δορυφόρο.

Περιγράφει επίσης τους γάμους και τις συζύγους Εβραίων, Καθολικών Χριστιανών και Προτεσταντών, τις Δημοκράτισες συζύγους στην Αμερική και τη Γαλλία του 18ου αιώνα όπου εκτός από δραστήριες γυναίκες υπήρχαν και «αρκετοί ευμενείς προς αυτές άνδρες …όπως ο μαρκήσιος Κοντορσέ για παράδειγμα διάσημος μαθηματικός και philosophe, [ο οποίος] μόλις το 1787 αμφισβήτησε τους νόμους που έθεταν τις γυναίκες σε θέση εξάρτησης στο γάμο, και μίλησε στην Εθνική Συνέλευση στη διάρκεια των πρώτων χρόνων της Επανάστασης για «διαρκή ισότητα μεταξύ των συζύγων» καθώς ακόμη και για την αναγνώριση της ιδιότητας της πολίτιδος στις γυναίκες που είχαν περιουσία υπό την ιδιοκτησία τους». Πράγμα που βέβαια δεν συνέβη, αντιθέτως στην πραγματικότητα η κατάσταση των παντρεμένων γυναικών χειροτέρεψε και στη Γαλλία.   Μας ταξιδεύει επίσης στην μεσαιωνική Ευρώπη και στη γέννηση του ρομαντικού έρωτα, «που δημιουργήθηκε πρωταρχικά εκτός γάμου, σε ατμόσφαιρα μυστικότητας, η οποία προσέθετε ένταση στην εμπειρία όπως συνέβη στο μύθο του Τριστάνου και της Ιζόλδης, του θρυλικού κέλτικου ζευγαριού» και οδήγησε τελικά στη σύγχρονη επιλογή του γάμου από αγάπη. «Αυτή η οπτική του έρωτα, που έχει τις ρίζες της στην αυλική ζωή της Νότιας Γαλλίας και στη συνέχεια εξαπλώθηκε και στον Βορρά, αποτέλεσε έναν νέο τρόπο αντίληψης των σχέσεων των φύλων. Αντέστρεψε τους παραδοσιακούς ανδρικούς και γυναικείους ρόλους, παραχωρώντας στη γυναίκα εξουσία επί του άνδρα. Η γυναίκα έδινε τις εντολές και αυτός την υπηρετούσε» γράφει η Γιάλομ για την οπτική η οποία περιορίστηκε μεν σε ένα πολύ μικρό τμήμα του φεουδαρχικού κόσμου, λειτουργώντας ως αντίβαρο στους κοινά παραδεκτούς κανόνες, όμως για πρώτη φορά η γυναίκα βρέθηκε σε θέση ανωτερότητας.

Τα αποσπάσματα, τέλος, από επιστολές, ημερολόγια και απομνημονεύματα γυναικών, όταν πια άρχισαν να γράφουν οι ίδιες τη δική τους ιστορία που ενσωματώνει η Μέριλιν Γιάλομ στο βιβλίο της, είναι πάρα πολλά. Ομως δεν τα χρησιμοποιεί για να κάνει μια ανάλυση σε βάθος για την κατάσταση των γυναικών οι οποίες μέχρι πρόσφατα στην ουσία ήταν αντικείμενα μεταβίβασης μεταξύ δύο ανδρών, του πατέρα και του συζύγου, αλλά για να διερευνήσει τους ρόλους των συζύγων και τις προσδοκίες της συζυγικής ζωής διαμέσου των αιώνων. Προφανής στόχος της επίσης είναι να τεκμηριώσει ότι όλα αυτά για τα οποία οι γυναίκες επαναστατούν ακόμη και σήμερα («η σύζυγος ως κτήμα του άντρα και εξαρτώμενη από αυτόν στον οποίο την παραδίδει ο πατέρας της, ως μέσο για να αποκτήσει νόμιμα τέκνα, ως εκείνη που φροντίζει τα παιδιά του, ως μαγείρισσα και ως νοικοκυρά») έχουν τη ρίζα τους στο πολύ μακρινό παρελθόν και η εξέγερσή τους δεν είναι κάτι καινούργιο.  «Είναι ρόλοι, γράφει η Γιάλομ, που πολλές σημερινές γυναίκες μπορεί να βρίσκουν απωθητικούς, ωστόσο «ορισμένες πλευρές αυτών των απαρχαιωμένων υποχρεώσεων εξακολουθούν να υπάρχουν στο συλλογικό ασυνείδητο». Και τι φαντάζεται για το μέλλον; «Σύζυγοι, σύντροφοι, συνοδοιπόροι και εραστές, όλοι εύχονται να επιβεβαιωθούν από το ταίρι που επέλεξαν και να μοιραστούν μια βαθιά αμοιβαία σχέση. Μια τέτοια ένωση απαιτεί δέσμευση και εκ νέου δέσμευση. Παραδόξως, ίσως να φτάσουμε στο σημείο να θεωρήσουμε το γάμο λειτούργημα που απαιτεί το είδος της αφοσίωσης που κάποτε αναμενόταν μόνο από τους άγαμους μοναχούς ή μοναχές. Το να είσαι σύζυγος σήμερα που υπάρχουν ελάχιστες συνταγές ή απαγορεύσεις αποτελεί πραγματικά δημιουργική προσπάθεια. Δεν επαρκεί πλέον να «σκεφτόμαστε δια μέσου της μητέρας μας» όπως είχε πει η Virginia Wolf, χρειάζεται να προβάλλουμε τη σκέψη μας στο μέλλον και να αναρωτιόμαστε τι είδους συζυγική κληρονομιά επιθυμούμε να αφήσουμε στις κόρες και στους γιους μας.»

Δημοσιεύτηκε στο Βιβλιοδρόμιο, Τα Νέα, 17.11.2012

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s