Σεραφίτα Σεραφίτους – Το μυθιστόρημα που άλλαξε τη μουσική

στις

Με κεντρικό χαρακτήρα, ένα αγγελικό πλάσμα χωρίς φύλο ούτε και σεξουαλικότητα, ο Ονορέ ντε Μπαλζάκ γράφει έναν ύμνο στην αιώνια αγάπη, την πίστη και την πνευματικότητα. Και εμπνέει στον Αρνολντ Σένμπεργκ το δωδεκάφθογγο σύστημα.

Serafita_-_honoré_de_balzac11

 Σε ένα κάστρο χτισμένο στην άκρη του χωριού Γιάρβις στις ακτές της Νορβηγίας ζούσε η Σεραφίτα, ένα μοναχικό πλάσμα, μελαγχολικό και παράξενο με ουράνια ομορφιά που μοιάζει να κρύβει κάποιο τρομερό μυστικό. Εντελώς διαφορετικό από τους κοινούς θνητούς, το πλάσμα αυτό αγαπιέται από τη Μίνα, κόρη του κυρίου Μπέκερ πάστορα του χωριού, η οποία νομίζει ότι είναι άνδρας, ο Σεραφίτους. Ταυτόχρονα αγαπιέται και από τον Βίλφριντ έναν ωραίο κοσμογυρισμένο ξένο που αποκλείστηκε από τον χιονιά στο Γιάρβις ενώ λατρεύεται επίσης από το γέρο υπηρέτη της. Ο Σεραφίτους  – Σεραφίτα, που στα μάτια των ανδρών είναι μια νεαρή εύθραυστη γυναίκα, δεν έχει φύγει ποτέ από το φιορδ στο οποίο μεγάλωσε, παρ’όλα αυτά διαθέτει εκπληκτική παιδεία και πνευματικές ικανότητες πέρα από αυτές των κοινών θνητών.  

 Σύμφωνα με τον Μιρσέα Ελιάντ, τον μεγαλύτερο θρησκειολόγο του 20ου αιώνα, η Σεραφίτα είναι «το πιο μαγευτικό από τα φανταστικά μυθιστορήματα» του Ονορέ ντε Μπαλζάκ και ταυτόχρονα «το τελευταίο μεγάλο δημιούργημα της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας  που έχει ως κεντρικό θέμα το μύθο του ανδρόγυνου».

 Η Σεραφίτα είναι ένα μυστηριώδες πλάσμα με οριακές ιδιότητες, όμως εξίσου οριακό είναι και το φυσικό περιβάλλον μέσα στο οποίο την τοποθετεί ο συγγραφέας. Στην εισαγωγή του βιβλίου μάλιστα περιλαμβάνονται μερικές από τις συγκλονιστικότερες περιγραφές της φύσης που έχουμε συναντήσει στον κόσμο της λογοτεχνίας. Ο Μπαλζάκ περιπλανιέται εκστατικός στο ψυχρό φως του στατικού, εξαϋλωμένου, μυθικού νορβηγικού τοπίου των φιορδ και το αποδίδει χωρίς να χρησιμοποιεί άλλα χρώματα πέρα από το καθαρό μπλε του ουρανού, το παγερό λευκό του χιονιού και μερικές περλέ αποχρώσεις  για τις σκιάσεις.

 Ενα από τα τρία μυθιστορήματα του «Μυστικιστικού Βιβλίου» -τα άλλα δύο είναι οι «Εξόριστοι» και ο «Λουί Λαμπέρ»- η «Σεραφίτα» εντάσσεται στις Φιλοσοφικές Μελέτες του πολυγραφότατου γάλλου συγγραφέα. Όπως μάλιστα επισημαίνει η Μαρία Σπυροπούλου, η οποία υπογράφει την καλή μετάφραση και το εκτενές επίμετρο του βιβλίου, η Σεραφίτα «κατέχει σημαίνουσα θέση στο συνολικό αρχιτεκτονικό οικοδόμημα» της Ανθρώπινης Κωμωδίας του. Είναι η κορύφωση και κατακλείδα της δεδομένου ότι οι Αναλυτικές Μελέτες που ακολουθούν τις  Φιλοσοφικές Μελέτες και τις Μελέτες των Ηθών του Μπαλζάκ δεν ολοκληρώθηκαν ποτέ.

Honore-de-Balzac-580x333

 Ο ίδιος, εξάλλου, φαίνεται ότι το θεωρούσε ως το πιο σημαντικό έργο του στην προσπάθειά του να δημιουργήσει ένα κείμενο – ομολογία πίστης στην αιώνια αγάπη Όταν το ολοκλήρωσε (τον Μάρτιο του 1836) αφιέρωσε το χειρόγραφο  στην αγαπημένη του κόμισσα Εβελίνα Χάνσκα. Το έντυσε μάλιστα μ’ένα γκρι μάλλινο ύφασμα το οποίο ανήκε σε ένα φόρεμά της. Για την ιστορία, η πολωνή κόμισσα έγραψε στον Μπαλζάκ για πρώτη φορά το 1833 και σύντομα αναπτύχθηκε μεταξύ τους μια θερμή αλληλογραφία. Συναντήθηκαν μετά το θάνατο του συζύγου της, ο οποίος ήταν κατά είκοσι χρόνια μεγαλύτερός της, και παντρεύτηκαν τον Μάρτιο του 1850, όμως η υγεία του γάλλου μυθιστοριογράφου ήταν ήδη βεβαρημένη.  Πέντε μήνες μετά το γάμο τους ο Μπαλζάκ θα πεθάνει αιφνίδια στο Παρίσι σε ηλικία 51 ετών, ενώ η κόμισσα Χάνσκα θα ζήσει ακόμη 32 χρόνια. 

Η πολωνέζα κόμισα Εβελίνα Χάνσκα σε πίνακα του αυστριακού ζωγράφου και συγγραφέα Φέρντιναντ Γκέοργκ Βαλντμίλερ (1835)
Η πολωνέζα κόμισα Εβελίνα Χάνσκα σε πίνακα του αυστριακού ζωγράφου και συγγραφέα Φέρντιναντ Γκέοργκ Βαλντμίλερ (1835)

 Τέλειο ανδρόγυνο, ένα πλάσμα χωρίς σεξουαλικότητα και χωρίς φύλο που συνενώνει τη φύση του αρσενικού και του θηλυκού, η Σεραφίτα είναι ένα σώμα που στη συνέχεια γίνεται πνεύμα. Πριν εγκαταλείψει τα εγκόσμια και αναληφθεί στα ουράνια εξηγεί στον Βίλφριντ και τη Μίνα  ότι στο πρόσωπό της αγάπησαν την αγάπη που τους ένωνε μαζί της:  «Πιστέψτε με, σας αγαπώ πολύ, και εσάς και τη Μίνα! Αλλά σας βλέπω σαν ένα πλάσμα. Ετσι ενωμένοι, είστε για μένα ένας αδελφός, ή αν θέλετε μια αδελφή. […] υποσχεθείτε μου ότι θα είστε μαζί, οι ουρανοί σας έπλασαν τον ένα για το άλλο». Οχι τυχαία εξάλλου το μυθιστόρημα είναι μια επαναλαμβανόμενη πράξη αποχωρισμού: ο πάναγνος άγγελος είναι ένα πλάσμα εκτοπισμένο στον κόσμο, το οποίο σιγά σιγά απομακρύνεται από τη γήινη δυστυχία και τα εγκόσμια μέχρι να αναληφθεί στους ουρανούς.

 «Θρησκεία μου ο Σβεντεμποργκιανισμός»

Η ιδέα για τη συγγραφή του γεννήθηκε στο μυαλό του μυθιστοριογράφου μετά από μια επίσκεψη στο ατελιέ του γλύπτη Τεοφίλ Μπρα, όπου φαίνεται ότι σύχναζε ο Μπαλζάκ εκείνη την εποχή. Και όπως έγραψε ο ίδιος, η Σεραφίτα δεν είναι παρά η αφήγηση της μορφής ενός από τους δύο αγγέλους, τους οποίους ο σπουδαίος γλύπτης είχε τοποθετήσει σε λατρευτική στάση δίπλα σε ένα άγαλμα της Παναγίας με το θείο βρέφος στην αγκαλιά της.

 Οπως και το αυτοβιογραφικό «Λουί Λαμπέρ», η «Σεραφίτα» είναι ένα φιλοσοφικό μυθιστόρημα εμφανώς επηρεασμένο από τον Εμάνουελ Σβέντεμποργκ. Πέρα από τις άμεσες αναφορές που υπάρχουν στις θεοσοφικές θεωρίες του Σουηδού θετικού επιστήμονα, εφευρέτη και μυστικιστή θεολόγου (ο οποίος εκτός από τον Μπαλζάκ άσκησε μεγάλη επιρροή στο καλλιτεχνικό έργο πολλών άλλων δημιουργών), σε επιστολή που έστειλε το 1837 στην κόμισσα Χάνσκα, ο γάλλος συγγραφέας δηλώνει στην ερωμένη και μετέπειτα σύζυγό του ότι θρησκεία του είναι ο Σβεντεμποργκιανισμός.

 Ενδιαφέρον έχει τέλος το γεγονός ότι το έργο που εμπνεύστηκε ένας συγγραφέας από ένα γλύπτη θα επηρεάσει στη συνέχεια έναν συνθέτη. «Τη γνωρίζετε τη Σεραφίτα του Μπαλζάκ; Είναι ίσως ότι πιο όμορφο υπάρχει. Θέλω να την παρουσιάσω επί σκηνής. Τουλάχιστον όχι με την παραδοσιακή έννοια. Σε κάθε περίπτωση δεν θέλω να το δραματοποιήσω. Θα έλεγα μάλλον ένα ορατόριο που να μπορείς να το δεις και να το ακούσεις. Η φιλοσοφία και η θρησκεία φιλτραρισμένες μέσα από τα εργαλεία της τέχνης» έγραφε το 1912 ο διάσημος για την εισαγωγή της ατονικότητας αυστριακός συνθέτης Αρνολντ Σένμπεργκ στον ρώσο ζωγράφο και θεωρητικό της τέχνης Βασίλι Καντίσκι για να εμπνευστεί στη συνέχεια τη «Σκάλα του Ιακώβ» (Die Jacobsleiter).

Η παρτιτούρα, μολονότι παρέμεινε μουσικά ανολοκλήρωτη, περιέχει τη σύλληψη της ιδέας της δωδεκαφωνίας, της πιο βαθειάς και ριζοσπαστικής αλλαγής στην ιστορία της ευρωπαϊκής μουσικής του 20ου αιώνα, που συνδέεται άμεσα με την ιδέα του χώρου με πολλές διαστάσεις η οποία -σύμφωνα με τις θεωρίες του Σβέντεμποργκ- παρουσιάζεται κατ’αρχάς στη Σεραφίτα.

Πληροφορίες: Honore de Balzac, Σεραφίτα, Μετάφραση – Επίμετρο Μαρία Σπυριδοπούλου, Εκδόσεις Ροές, 2012, σελ. 224, τιμή: 14,91

Δημοσιεύτηκε στα ΝΕΑ, Βιβλιοδρόμιο, Σαββατοκύριακο 9-10 Μαρτίου 2013

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s