MARTIN WALSER – Το γράψιμο δεν λιγοστεύει τον πόνο

στις

Μαρίενμπαντ, καλοκαίρι του 1823. Ο 74χρονος Γκαίτε συναντάει την 19χρονη Ουρλίκε και την ερωτεύεται παράφορα. Γύρω από αυτή  την ερωτική ιστορία πλέκει ο Μάρτιν Βάλζερ το νέο του μυθιστόρημα  «Ο άνδρας που ήξερε να αγαπάει».

Μάρτιν Βάλζερ
Μάρτιν Βάλζερ

«Θα αιφνιδιάσω προσεκτικά το στόμα σου. Θα καλύψω τα στήθη σου με ευλαβικά χέρια. Η αλαφράδα σου κατάγει θριάμβους. Όταν, προτού αρχίσουμε να τρώμε, μου απλώσεις τα δυο σου χέρια πάω στο τραπέζι, τα δικά μου χέρια θα σε υποδεχτούν, η επιτραπέζια προσευχή μιας νέας θρησκείας. Δεν θα υπάρχει τίποτα που ο ένας να μην θέλει να μάθει για τον άλλον. Αφού μου επιτρέπεται να σ’αγαπώ, είμαι αθάνατος. Μόνο τότε. Τώρα καταλαβαίνω γιατί ποτέ μου δεν μπόρεσα να μισήσω κάποιον. Στην ψυχή μου, μια ζωή ολάκερη φώλιαζε αγάπη, αγάπη που κοιμόταν, που ονειρευόταν, που παρεκτρεπόταν μερικές φορές, ονομαζόταν έτσι, ονομαζόταν αλλιώς, επανέκαμπτε, ουσιαστικά καρτερούσε. Αυτή μου έδωσε τη δύναμη για όλα. Τώρα το καταλαβαίνω: Η αγάπη μου καρτερούσε εσένα. Αν δεν την θέλεις θα με αφανίσει. Και δεν θα αντισταθώ. Η αγάπη μου αγνοεί ότι έχω περάσει τα εβδομήντα. Και εγώ το αγνοώ επίσης.»

Ο άνδρας ο οποίος για την ακρίβεια είναι 74 ετών όταν ερωτεύεται την 19χρονη δεσποινίδα Ουλρίκε φον Λέβετσβω, δεν είναι άλλος από τον Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε. Το καλοκαίρι του 1823, ο γερμανός ποιητής βρίσκεται στο απόγειο της δόξας του αλλά και στη δύση της ζωής του (θα πεθάνει το 1932), όταν στην ειδυλλιακή λουτρόπολη του Μαρίενμπαντ ερωτεύεται κεραυνοβόλα ένα έξυπνο και πανέμορφο κορίτσι.  Επιστρέφοντας στη Βαϊμάρη ο έρωτάς του για την Ουλρίκε τον καίει σαν φωτιά και τότε εμπνέεται τη συγκλονιστική «Ελεγεία του Μαρίενμπαντ».

 Πρώτος ο Τόμας Μαν θέλησε να μετουσιώσει τον τελευταίο έρωτα του Γκαίτε σε μυθιστόρημα, αλλά τελικά προτίμησε  να γράψει τον «Θάνατο στη Βενετία». Το έκανε όμως πρόσφατα ο Μάρτιν Βάλζερ, ένας από τους μεγαλύτερους συγγραφείς της μεταπολεμικής Γερμανίας, ο οποίος στις 17 Μαίου στο Ινστιτούτο Γκαίτε θα διαβάσει αποσπάσματα από το τελευταίο του βιβλίο«Ο άνδρας που ήξερε να αγαπάει». Αιρετικός και ανέκαθεν πολιτικοποιημένος, ο 85χρονος Μάρτιν Βάλζερ δεν έπαψε ποτέ να προκαλεί θύελλα αντιδράσεων με τις δηλώσεις του.  Στα ελληνικά έχουν επίσης μεταφραστεί τα έργα του «Δρυς και κουνέλια αγκορά», «Αφηνιασμένο άλογο»,  «Ανεπίδοτα γράμματα», «Η υπεράσπιση της παιδικής ηλικίας», «Ο θάνατος ενός κριτικού», «Βιογραφία ενός έρωτα», «Η στιγμή του έρωτα» και το αυτοβιογραφικό «Η πηγή».

 Γιατί τώρα διάλεξε τον Γκαίτε για ήρωά του; Ο Βάλζερ δεν χαρίζεται στον γέρο ποιητή που ερωτεύεται, ζηλεύει παράφορα και παραληρεί. «Πριν από τον «Ανδρα που ήξερε να αγαπάει» είχα γράψει άλλα δύο βιβλία με ερωτευμένους που είχαν μεγάλη διαφορά ηλικίας. Οταν η γυναίκα ήταν μεγαλύτερη από τον άντρα έγινε πιο θετικά δεκτό από τον άνδρα που ήταν μεγαλύτερος. Μετά ο Γκαίτε. Ηταν 54 χρόνια μεγαλύτερος από την Ουλρίκε, πράγμα που με γοήτευσε. Αυτό το μυθιστόρημα επαινέθηκε ακόμη και από γυναίκες κριτικούς που με είχαν επικρίνει στο παρελθόν λόγω της διαφοράς ηλικίας. Διηγήθηκα πόσο υπέφερε ο Γκαίτε, τον πόνο που τον οδήγησε να γράψει και ότι το γράψιμο κάνει μεν τον πόνο πιο ωραίο αλλά δεν τον λιγοστεύει. Ο πόνος που μετατρέπεται σε λόγο είναι πιο υποφερτός από τον απλό πόνο. Και φυσικά: αξίζει να διηγηθείς μόνο έναν ατυχή έρωτα.» απάντησε ο διάσημος συγγραφέας στη συνέντευξη που παραχώρησε στα Νέα λίγο πριν από την άφιξή του στην Αθήνα.

«Η ΕΥΡΩΠΗ ΘΑ ΗΤΑΝ ΑΣΧΗΜΗ ΧΩΡΙΣ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ»

walser2Στα 85 του, ο συγγραφέας κολυμπά καθημερινά σε λίμνη, λέει τις απόψεις του χωρίς να μετράει αν είναι αρεστές, υποστηρίζει ταυτόχρονα την Ελλάδα και τον Βόλφγκανγκ Σόιμπλε. Και μιλάει στα «ΝΕΑ» λίγες ημέρες πριν από την άφιξή του στη χώρα μας.

Εξαιρετικά παραγωγικός συγγραφέας, ο Μάρτιν Βάλζερ έχει γράψει μέχρι στιγμής περισσότερα από 50 μυθιστορήματα και δοκίμια. Υπάρχει άραγε κάποιο ανάμεσά τους που το αγαπάει περισσότερο; « Έχω τέσσερις κόρες. Δεν θα μπορούσα να πω για καμιά ότι είναι η πιο αγαπημένη μου. Το ίδιο συμβαίνει και με τα βιβλία μου» απαντάει ο διάσημος γερμανός μυθιστοριογράφος. Από παιδί διάβαζε πολύ και κάποια μέρα άρχισε να γράφει χωρίς όμως να ξέρει γιατί. «Κάτι θα πρέπει να μου έλειπε πάντοτε, αλλιώς ούτε θα διάβαζα ούτε θα έγραφα. Ωστόσο, σήμερα μπορώ να το πω: Γράφω επίσης, όταν νιώθω πλούσιος. Μούσες μου είναι η αφθονία και η έλλειψη», λέει.

Ο Βάλζερ, ο οποίος θεωρείται ένας από τους δύο πιο σημαντικούς συγγραφείς της γενιάς του πολέμου (ο άλλος είναι ο νομπελίστας Γκύντερ Γκρας) στη Γερμανία,  γεννήθηκε το 1927 στο Βάσερμπουργκ μια μικρή μεσαιωνική πόλη, χτισμένη στις όχθες της μαγευτικής λίμνης Μπόντενζεε με φόντο τις χιονισμένες Αλπεις. Όπως αναφέρει στο αυτοβιογραφικό μυθιστόρημά του «Η πηγή», το οποίο μάλιστα πολλοί θεωρούν ως το καλύτερο έργο του, ο πατέρας του ήταν αντιφασίστας που πέθανε νωρίς. Αντίθετα  η μητέρα του, είτε από πεποίθηση είτε από φόβο, γράφτηκε στο ναζιστικό κόμμα όπως άλλωστε και όλοι οι συγχωριανοί της.

Σήμερα, ο Βάλζερ μένει στο Υμπερλίνγκεν μια πόλη κοντά στη γενέτειρά του, σε ένα ωραίο σπίτι με κήπο που καταλήγει στην αγαπημένη του λίμνη, όπου κολυμπά καθημερινά από τον Μάιο μέχρι το Σεπτέμβριο. Από παιδί σημείωνε ότι τον συγκινούσε σε ημερολόγια, συνήθεια που εξακολουθεί να διατηρεί ανελλιπώς μέχρι σήμερα. Γράφει αποκλειστικά με το χέρι και στη συνέχεια η Κέτε Βέλζερ η-επί 60 χρόνια- σύζυγός του αποκρυπτογραφεί και δακτυλογραφεί τα χειρόγραφά του.

Υποστηρικτής της πολιτικής του Βίλι Μπραντ  και κατά του πολέμου του στο Βιετνάμ, ο περίφημος μυθιστοριογράφος ο οποίος τις δεκαετίες του 1950 και 1960 είχε χαρακτηριστεί  φιλοκομμουνιστής -πράγμα δύσκολο στη Γερμανία εκείνης της επχοής- και αργότερα κατηγορήθηκε για δεξιά στροφή, δεν φοβάται τις συγκρούσεις.

 Τα τελευταία χρόνια το όνομά του βρέθηκε δύο φορές στο επίκεντρο θυελλωδών συζητήσεων και διαμαρτυριών, κατηγορήθηκε μάλιστα και για αντισημιτισμό. Την πρώτη φορά παραλαμβάνοντας το Βραβείο Ειρήνης των γερμανών εκδοτών στο Ναό του Αποστόλου Παύλου στην Φρανκφούρτη, ο Βάλζερ υποστήριξε ότι η Γερμανία αντί να ζητάει συνέχεια συγγνώμη για το ολοκαύτωμα θα ήταν προτιμότερο να σκύψει με περισσότερη τόλμη στην ιστορία που άφησε να γίνουν τέτοιες φρικαλεότητες. Και επιτέθηκε στα μέσα μαζικής ενημέρωσης που φέρουν τον γερμανό τηλεθεατή συνεχώς αντιμέτωπο με τη φρίκη του Αουσβιτς.

Η ιστορία είχε και συνέχεια αφού λίγο αργότερα ο πρόεδρος του Κεντρικού Εβραϊκου Συμβουλίου της Γερμανίας, Ιγκνατς Μπούμπις τον αποκάλεσε δημόσια «πνευματικό αυτουργό εμπρηστικών εγκλημάτων». Η υπόθεση πήρε τεράστιες διαστάσεις, έτσι μια μέρα Βάλζερ και Μπούμπις συναντήθηκαν στα γραφεία της εφημερίδας Φράνκφούρτερ Αλγκεμάινε.  Αφού συζήτησαν μόνοι τους δήλωσαν ότι έλυσαν την παρεξήγηση που είχε δημιουργηθεί μεταξύ τους, εξακολουθούσαν, όμως, να διαφωνούν. Ανάλογες πολεμικές προκάλεσε και το μυθιστόρημά  του «Ο θάνατος ενός κριτικού» με ήρωα έναν αντιπαθητικό κριτικό λογοτεχνίας που θύμιζε υπερβολικά το διάσημο κριτικό Μαρσέλ Ράιχ Ρανίτσκι, γνωστό και ως δικτάτορα της  γερμανικής λογοτεχνίας, ο οποίος κατά σύμπτωση είναι εβραίος.

 Ο Βάλζερ δεν διστάζει να πάρει θέση κάθε φορά στα τεκταινόμενα της εποχής. Για παράδειγμα ποτέ δεν συμβιβάστηκε με την ύπαρξη των δύο γερμανικών κρατών. Το 1988, ένα χρόνο πριν από την πτώση του τείχους είχε προκαλέσει έκπληξη με την περίφημη ομιλία του «για τη Γερμανία» με την οποία ζητούσε τη γερμανική ενοποίηση πράγμα το οποίο επετεύχθη τελικά την 9η Νοεμβρίου 1989. «Οι στιγμές εκείνες αποκρυσταλλώθηκαν μέσα μου σαν ευτυχία. Αυτό το συναίσθημα ότι ανήκει κανείς σε ένα ευρύτερο σύνολο και είτε το θέλει είτε όχι συμπαρασύρεται από τις εξελίξεις αυτού του συνόλου σαν ένα μικρό μόριό του. Ηταν και η μόνη ευτυχία που έζησα ως Γερμανός» δήλωσε αργότερα σε συνέντευξή του στη Ντόιτσε Βέλε.

 Πώς σχολιάζει το ρόλο της Γερμανίας στην Ευρωπαϊκή Ενωση  μετά την πτώση του τείχους; «Το τέλος του χωρισμού της Γερμανίας είναι το καλύτερο πράγμα που συνέβη στη γερμανική ιστορία. Πράγματι, μετά την Ενωση ποσοτικά η γερμανική οικονομία έχει καταστεί η ισχυρότερη στην Ευρώπη. Αλλά στην κοινότητα κάθε ψήφος μετράει το ίδιο. Και αυτό είναι καλό», λέει.

Και η ευρωπαϊκή κρίση; Είναι κάτι επιφανειακό ή έχει βαθύτερες ρίζες στην ιστορία της Ευρώπης; «Η Ευρώπη με την νομισματική ένωση έκανε ένα τολμηρό βήμα. Εξυπνοι πολιτικοί δήλωσαν τότε αμέσως: μια νομισματική ένωση χωρίς οικονομική ένωση, δεν μπορεί να περπατήσει. Αλλά η κρίση είναι μια διαδικασία μάθησης. Προσεγγίζουμε βήμα προς βήμα την οικονομική ένωση. Δεν χρειαζόμαστε έναν ευρωπαϊκό υπερ-οργανισμό, αλλά μια εναρμόνιση όλων των φορολογικών αποφάσεων. Η συνεχιζόμενη κρίση είναι μια εκδήλωση της ανισότητας στις ευρωπαϊκές οικονομίες. Δεν πρέπει όμως να θυσιάσουμε τις εθνικές διαφορές μας, αλλά αυτό που παράγεται από την κρίση: τις διαφορές που υπάρχουν στη φορολογική νομοθεσία, στην καταπολέμηση του πληθωρισμού, στα μέτρα για τη μείωση της ανεργίας και ούτω καθεξής. Μέσω της εισαγόμενης κρίσης από τις ΗΠΑ το 2008, έχουμε ήδη προχωρήσει στη ρύθμιση των χρηματοπιστωτικών αγορών» απαντάει ο Μάρτιν Βάλζερ, ο οποίος αναφέρθηκε επίσης στις πολιτικές και στους πολιτικούς που θέλουν την επιστροφή της Γερμανίας στο μάρκο: «Δεν υπάρχουν μόνο στη Γερμανία τέτοιοι πολιτικοί. Ο Τζωρτζ Σόρος, ο μέγας κερδοσκόπος είπε πέρσι ότι η Γερμανία θα πρέπει να αποχωρήσει από τη νομισματική ένωση, και τότε η κρίση θα τελειώσει. Νομίζω ότι μια επιστροφή στο γερμανικό μάρκο θα σήμαινε το τέλος της νομισματικής κοινότητας. Και στη συνέχεια, τα εθνικά νομίσματα θα πέφτανε και πάλι στα χέρια των κερδοσκόπων. Το ευρώ προστατεύει τις οικονομίες των ευρωπαϊκών χωρών από τις τολμηρές επιδρομές των κερδοσκόπων.»

 Τέλος, όταν τον ρωτήσαμε σχετικά με την ελληνική κρίση μας είπε: «Δεν είμαι ειδικός επί της οικονομίας, αλλά τα μέτρα κατά της κρίσης είναι για μένα πιο συναρπαστικά από οποιοδήποτε αστυνομικό μυθιστόρημα. Με τα χρόνια έχω αποκτήσει εμπιστοσύνη στην Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και στη λογική των μέτρων που λαμβάνονται, την υπερεθνική λογική.  Οσο για το τι και πόσο έχει υποφέρει η Ελλάδα από αυτή την πανευρωπαϊκή διαδικασία μάθησης μου προκαλεί συνεχώς πόνο, τον οποίο πρέπει να αποκαλέσω πολιτικό πόνο. Με κάθε νέα προσπάθεια για την άμβλυνση της κρίσης, φοβάμαι ότι οι Έλληνες είναι πιθανό να χάσουν την υπομονή και τη δύναμή τους, καθώς το βιώνουν όλο αυτό όχι μόνο ως δράση αλλά και ως αντικείμενο. Πιστεύω επίσης ότι είναι θέμα εμπιστοσύνης. Και νομίζω ότι ο Γερμανός υπουργός Οικονομικών είναι αξιόπιστος. Για μένα, πάντως η Ελλάδα δεν είναι απλά μια από τις  27 χώρες, αλλά η χώρα που γέννησε τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Δεν είμαι οικονομολόγος, συγγραφέας είμαι. Και έμαθα να σκέπτομαι και να αισθάνομαι από τον Όμηρο και τον Πλάτωνα, από τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή. Τα έργα της αρχαίας Ελλάδας είναι τα μοναδικά που εδώ και πάνω από 2.000 χρόνια εξακολουθούν να είναι τόσο ωραία όσο ήταν πάντα.
Και αν πρέπει να λάβω υπόψη τις τρέχουσες ειδήσεις για την κρίση τότε θα σας πω ότι η Ευρώπη έχει μάθει από τους Έλληνες, τι είναι η ομορφιά. Ως εκ τούτου, η μελλοντική Ευρώπη θα είναι ωραία μόνο ΜΑΖΙ με την Ελλάδα.»

Δημοσιεύτηκε στα Νέα, Βιβλιοδρόμιο, Σαββατοκύριακο, 11-12 Μαϊου 2013

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s